Buổi sáng ở Sydney, trong một quán cà phê nhỏ ở Bankstown, người ta nghe tiếng Việt xen lẫn tiếng Anh như một bản hòa âm lạ lùng. “Cho ly cà phê sữa đá, please.” – câu nói ấy là hình ảnh thu nhỏ của cộng
đồng người Việt tại Úc: vừa hội nhập, vừa giữ lại chút quê hương trong giọng nói.

Người Việt ở Úc, phần lớn khi đi làm trong công sở, bệnh viện, hãng xưởng, đều dùng tiếng Anh – ngôn
ngữ của giao dịch và chuyên nghiệp. Nhưng có một nhóm người khác, không nhỏ, lại sống bằng chính tiếng
mẹ đẻ của mình: những người làm báo Việt ngữ, dạy tiếng Việt, giảng đạo cho người Việt, làm tóc, bán hàng, hoặc làm cố vấn cho cộng đồng Việt. “Khách hàng” của họ là người Việt, và họ chỉ muốn nghe, nói, đọc tiếng Việt. Thế nhưng, trong chính số người ấy, lại có người… xua đuổi chữ Việt.

Khi tiếng mẹ đẻ bị xem là “quê”

Một người làm dịch vụ chia sẻ: “Tôi nói tiếng Việt với khách, nhưng không muốn họ đọc báo Việt. Tôi sợ bị gắn nhãn ‘phe Việt Nam’.” Một người khác, làm trong lĩnh vực giáo dục, nói thẳng: “Tôi không muốn học sinh Việt đọc báo Việt, vì báo Việt toàn chuyện cộng đồng, không ‘chuyên nghiệp’.”

Những câu nói tưởng nhỏ ấy lại phản ánh một tâm lý sâu hơn: nỗi sợ bị “đóng khung” trong bản sắc. Ở một
đất nước đa văn hóa, nơi chính phủ khuyến khích giữ ngôn ngữ riêng, việc xua đuổi tiếng mẹ đẻ lại trở thành một nghịch lý. Tiến sĩ Mai Phan, nhà xã hội học người Úc gốc Việt, từng viết: “Người di dân thường mang trong mình hai nỗi sợ: sợ bị đồng hóa và sợ bị tách biệt. Khi họ cố chứng minh mình ‘thuộc về nước mới’, họ đôi khi tự cắt đi phần gốc rễ của mình.”

- Tiếng Việt – phương tiện nuôi sống và nuôi dưỡng

Thật ra, tiếng Việt không chỉ là ngôn ngữ của cảm xúc, mà còn là phương tiện kinh tế. Ở Úc, có hàng trăm
doanh nghiệp Việt hoạt động dựa trên tiếng Việt: tiệm nail, luật sư di trú, bác sĩ gia đình, thầy cô dạy thêm, nhà báo, người làm truyền thông, người giảng đạo. Họ sống bằng tiếng Việt trong cộng đồng người Việt.

Tờ Dân Việt News chẳng hạn, không chỉ đưa tin mà còn là nơi người Việt tìm thấy mình – những câu chuyện nhỏ, những nỗi niềm xa xứ, những dòng chữ mẹ đẻ giữa đất nước nói tiếng Anh. Thế nhưng, có người lại không muốn “người của họ” đọc báo Việt. Họ sợ bị “ảnh hưởng”, sợ bị “nhận diện”, sợ bị “gắn mác cộng đồng”. Câu hỏi đặt ra: Tại sao lại sợ chính ngôn ngữ đã nuôi sống mình?

- Tâm lý “thoát Việt” – di chứng của hội nhập

Theo nghiên cứu của Australian Multicultural Foundation (2025), khoảng 18% người Việt thế hệ thứ nhất tại Úc có xu hướng “giảm sử dụng tiếng Việt” trong công việc, vì cho rằng tiếng Anh giúp họ “thăng tiến” và
“được tôn trọng hơn”. Nhưng điều đáng nói là, trong số đó, có người vẫn dùng tiếng Việt để kiếm sống – chỉ là họ không muốn thừa nhận điều đó. Một trạng thái tâm lý vừa tự hào, vừa mặc cảm: tự hào vì đã hội nhập,
mặc cảm vì sợ bị xem là “chưa đủ Tây”.

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp từng viết: “Người ta có thể đi xa, nhưng không thể đi khỏi tiếng nói của mình.” Câu nói ấy, trong bối cảnh người Việt ở Úc, nghe vừa buồn vừa đúng.

- Giữ chữ Việt - không phải chuyện hoài cổ

Giữ chữ Việt không có nghĩa là chống lại hội nhập. Ngược lại, đó là cách để hội nhập sâu hơn. Một thiếu niên gốc Việt ở Sydney, nếu biết nói và viết tiếng Việt, sẽ hiểu được hai thế giới: thế giới của cha mẹ và thế giới của bạn bè. Một người làm nghề ở Úc, nếu biết dùng tiếng Việt đúng cách, sẽ có thêm một thị trường, một cộng đồng, một bản sắc.

Nhà ngôn ngữ học David Clyne (University of New South Wales) từng nói: “Ngôn ngữ mẹ đẻ là chiếc cầu nối giữa di dân và quê hương. Khi chiếc cầu ấy bị phá, người ta không mất quê hương – mà mất chính mình.”

Chữ viết là nơi lời nói được lưu giữ. Một cuộc trò chuyện rồi cũng qua, nhưng một trang báo, một cuốn sách hay một bức thư có thể nằm lại hàng năm, để người khác đọc và hiểu những gì một thế hệ từng nghĩ, từng
sống và từng quan tâm. Vì vậy, muốn duy trì ngôn ngữ, không thể chỉ giữ cách nói – phải giữ cả chữ viết, khả năng đọc và thói quen đọc.

- Cái đáng ngại không nằm trong chữ, mà ở quyền được đọc

Nếu một người không thích một tờ báo nào đó, điều đó bình thường. Nhưng câu chuyện thay đổi khi người ta không chỉ không đọc, mà còn muốn người khác không đọc. Bởi lúc ấy, vấn đề không còn là sở thích cá nhân nữa – nó liên quan đến quyền tự do tiếp nhận thông tin.

Một cộng đồng trưởng thành không thể sống bằng cách chỉ nghe một tiếng nói. Ngôn ngữ muốn sống lâu phải được sử dụng. Chữ viết muốn sống lâu phải được đọc. Nói tiếng Việt giúp tiếng Việt tồn tại trong giao tiếp. Đọc tiếng Việt giúp tiếng Việt tồn tại trong ý tưởng, kiến thức, ký ức và đời sống tinh thần.

- Muốn giữ chữ Việt, hãy mở cửa cho chữ Việt

Chúng ta không cần những lời kêu gọi quá lớn. Muốn giữ chữ Việt, hãy viết. Muốn người ta đọc, hãy viết cho hay. Muốn người trẻ đọc, hãy viết gần với đời sống của họ. Muốn người mới sang Úc đọc, hãy viết những điều giúp họ hiểu cuộc sống nơi đây. Muốn người lớn tuổi đọc, hãy viết những câu chuyện họ thấy mình trong đó.

Một tờ báo Việt không cần trở thành tiếng nói duy nhất. Nó chỉ cần trở thành một tiếng nói đáng đọc. Một hội đoàn, một doanh nghiệp hay một cá nhân cũng không cần phải ủng hộ mọi tờ báo. Nhưng nếu thật lòng muốn bảo tồn văn hóa Việt, điều đẹp nhất là đừng đóng cửa trước chữ Việt chỉ vì chữ Việt có thể đưa người khác đến một tiếng nói khác.

Bởi văn hóa không phải là lãnh địa. Không ai có thể treo bảng trước cửa: “Tiếng Việt này là của tôi.” Tiếng Việt là của ông bà ta, của cha mẹ ta, của con cháu ta, và của tất cả những người còn muốn sử dụng nó.

- Sau cùng, chữ Việt thuộc về ai?

Câu trả lời rất đơn giản: không thuộc độc quyền của ai cả. Một người có thể nói hay hơn, viết giỏi hơn, có nhiều người nghe hơn – nhưng không ai có quyền quyết định người Việt khác nên được đọc gì, nghe gì và biết gì. Nếu chúng ta thật sự yêu văn hóa Việt, hãy để tiếng Việt có thật nhiều người nói. Nếu thật sự muốn giữ chữ Việt, hãy để chữ Việt có thật nhiều người viết và nhiều người đọc.

Đừng sợ một tờ báo Việt làm người ta biết thêm. Đừng sợ một bài viết khiến người ta suy nghĩ thêm. Bởi một cộng đồng mạnh không phải là cộng đồng chỉ có một tiếng nói, mà là cộng đồng có nhiều tiếng nói nhưng vẫn biết lắng nghe nhau.

Và có lẽ, điều đáng buồn nhất không phải là một người Việt không đọc báo Việt, mà là một người Việt sống được nhờ tiếng Việt, vẫn nói tiếng Việt mỗi ngày, nhưng lại không muốn người Việt khác có cơ hội đọc tiếng Việt.

Nếu có một ngày như thế, chúng ta nên dừng lại và tự hỏi: Phải chăng chúng ta đang bảo vệ tiếng Việt – hay đang bảo vệ vị trí của mình trong tiếng Việt?

BBT Dân Việt News