Có những người, chỉ cần ngồi cạnh vài phút, bạn sẽ thấy mình như vừa xem xong một bản tin thời sự dài
tập. Trời nóng thì than nóng, trời lạnh thì than lạnh. Hàng xóm đậu xe sai một chút là không được. Con cái về trễ cũng không được. Người khác mua nhà thì “chắc gì đã khá giả”, người khác thành công thì “chắc có người chống lưng”. Ăn món ngon thì chê mắc, ăn món rẻ thì chê dở. Điều kỳ lạ là, với họ, dường như không có điều gì đủ tốt để thôi phàn nàn.
Nếu hôm ấy mọi thứ đều thuận lợi, họ vẫn có thể tìm ra một chi tiết chưa vừa ý. Có người đùa: “Anh không than thì hôm nay anh có khỏe không?” Người kia cười: “Không than sao chịu nổi!” Nghe vui, nhưng phía sau câu nói ấy là cả một câu chuyện tâm lý đáng để suy ngẫm.
Than phiền có phải là bệnh?
Câu trả lời ngắn gọn: không nhất thiết. Trong y khoa, “hay than phiền” không phải là một chẩn đoán tâm thần độc lập. Một người có thể phàn nàn vì tính khí, thói quen giao tiếp, môi trường sống, hoặc đơn giản vì họ đang trải qua một giai đoạn khó khăn.
Nhưng vấn đề bắt đầu khi lời than không còn là phản ứng trước một việc cụ thể, mà trở thành cách nhìn thế giới. Họ không chỉ nói: “Hôm nay tôi mệt.” Họ chuyển sang: “Cuộc đời tôi lúc nào cũng khổ.” Không chỉ nói: “Anh ấy làm việc này chưa tốt.” Mà thành: “Người ta chẳng bao giờ làm được chuyện gì ra hồn.”
Đó là ranh giới giữa một lời phàn nàn và một khuôn mẫu suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại. Tâm lý học gọi hiện tượng này là rumination — kiểu “nhai đi nhai lại” những cảm xúc tiêu cực. Khi não cứ quay lại với nỗi buồn, nguyên nhân và hậu quả của nó, vòng lặp ấy có thể làm trầm trọng thêm lo âu và trầm cảm. Nói dễ hiểu: có người gặp chuyện khó chịu rồi giải quyết nó. Có người kể cho ba người nghe. Và có người kể cho ba người, rồi kể lại cho hai người khác, rồi tối nằm trên giường kể tiếp trong đầu. Não bộ lúc ấy chẳng khác gì một chiếc radio bị kẹt đúng một bài hát.
Tật ấy từ đâu mà ra?
Không có một nguyên nhân duy nhất. Gia đình có thể là một phần. Một đứa trẻ lớn lên trong căn nhà mà người lớn thường xuyên chê bai, trách móc, so sánh và than phiền có thể học rằng đó là cách giao tiếp bình thường.
“Nhà người ta làm được, sao con không làm được?” “Cái gì cũng phải để mẹ nhắc!” “Ông ấy lúc nào cũng thế!”
Những câu nói tưởng như bay qua trong không khí lại trở thành “ngôn ngữ gia đình”. Nghiên cứu về expressed emotion — cảm xúc được biểu đạt trong gia đình — cho thấy mức độ chỉ trích cao có thể liên quan đến tương tác rối loạn và góp phần truyền tải nguy cơ các vấn đề tâm lý qua thế hệ. Không có nghĩa cha mẹ hay chỉ trích sẽ tạo ra một đứa trẻ mắc bệnh tâm thần. Nhưng môi trường giao tiếp tiêu cực khiến trẻ học cách nhìn đời qua lăng kính bi quan.
Trường học và bạn bè cũng góp phần. Một đứa trẻ bị chế giễu, bị bắt nạt, thường xuyên thất bại hoặc cảm thấy mình không được công nhận có thể hình thành lớp phòng vệ: “Chê trước để khỏi bị chê.” “Không tin người khác trước để khỏi thất vọng.” “Cứ nghĩ mọi chuyện sẽ tệ thì khi nó tệ thật, mình không bị bất ngờ.”
Nghe có vẻ logic, nhưng đó là phòng vệ bằng bi quan. Người luôn nhìn thấy cái xấu đôi khi không phải vì họ thích cái xấu — mà vì họ sợ cái tốt không kéo dài.
Có người từng bị phản bội nên luôn nghi ngờ. Có người từng thất bại nên luôn chuẩn bị tinh thần cho thất bại tiếp theo. Có người từng bị xem thường nên trở thành người chuyên xem thường người khác. Và cũng có người dùng lời phàn nàn như một cách giành lại cảm giác kiểm soát.
Buồn, bực, thất vọng cũng có thể biến thành lời càm ràm
Đây có lẽ là phần đáng thương nhất. Một người đang chịu áp lực tài chính, cô đơn, đau bệnh, thất vọng trong hôn nhân hoặc cảm thấy mình mất vị trí trong gia đình có thể không nói được câu: “Tôi đang buồn.” Họ nói: “Nhà này chẳng ai quan tâm đến tôi.” Thay vì: “Tôi sợ.” Họ nói: “Chuyện gì cũng phải để tôi lo.” Thay vì: “Tôi thấy mình không còn được tôn trọng.” Họ nói: “Bọn trẻ bây giờ chẳng biết điều gì cả.”
Lời chỉ trích đôi khi chính là chiếc áo khoác của nỗi buồn. Trầm cảm và lo âu không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng nước mắt. Nhiều người chỉ thấy cáu gắt, bi quan, thu mình, mất ngủ, mất hứng thú. Nếu một người vốn dễ chịu bỗng trở nên cực kỳ khó tính, hay nổi giận, hay phàn nàn suốt nhiều tuần, thì đó không chỉ là “tánh kỳ” — mà có thể là tín hiệu cần được quan tâm.
Điều đáng sợ: chính họ có thể không nhận ra
Người nói nhiều thường không nghĩ mình nói nhiều. Người hay phàn nàn thường không nghĩ mình đang phàn nàn. Họ nghĩ mình đang nói sự thật. “Nhưng tôi nói đúng mà!”
Đúng có thể là vấn đề. Bởi nói đúng không đồng nghĩa với nói đúng lúc, đúng cách và đúng liều lượng.
Một người có thể thấy mười điều chưa hoàn hảo trong căn nhà, nhưng người sống cùng họ chỉ mong được
nghe một lần: “Hôm nay nhà mình đẹp quá.” Nếu mỗi ngày bộ não chỉ tập trung vào điều tiêu cực, nó sẽ
ngày càng dễ nhận ra điều tiêu cực hơn. Thói quen ấy tự nuôi chính nó — như cây cỏ mọc hoang trong vườn tâm trí.
Khi nào cần xem đó là dấu hiệu đáng báo động?
Không phải cứ than phiền là cần gặp bác sĩ. Nhưng nếu tần suất tăng rõ rệt, người ấy gần như không còn
nói về điều tích cực, lời phàn nàn ảnh hưởng đến gia đình, công việc, và họ không thể chuyển từ than phiền sang hành động — thì nên xem lại. Đặc biệt, nếu đi kèm mất ngủ, mệt mỏi, lo âu, thu mình, cảm giác vô vọng, thì đó có thể là vấn đề tâm lý sâu hơn.
Có bỏ được không? Có. Nhưng không bằng cách cấm mình than.
Càng cấm, ta càng nghĩ đến nó. Cách hiệu quả hơn là thay đổi vòng lặp. Trước khi nói, thử hỏi ba câu:
• Chuyện này có thật sự cần nói không?
• Tôi muốn giải quyết hay chỉ muốn xả cảm xúc?
• Nói điều này có giúp người nghe hiểu tôi hơn không?
Một mẹo nhỏ: chuyển câu phàn nàn thành câu nhu cầu. “Tại sao anh lúc nào cũng vô tâm?” → “Em muốn anh dành cho em một chút thời gian tối nay.” “Con chẳng bao giờ giúp mẹ!” → “Mẹ cần con giúp việc này trước sáu giờ.” Đó là sự khác biệt giữa công kích một con người và nói rõ một nhu cầu.
Liệu pháp tâm lý, đặc biệt là CBT và mindfulness, đã chứng minh hiệu quả trong việc giảm suy nghĩ tiêu cực
lặp đi lặp lại. Não bộ có thể học lại cách phản ứng — chỉ cần thời gian và kiên nhẫn.
Một bài tập nhỏ
Mỗi ngày, thử ghi xuống ba cột: Điều tôi không thích. Điều tôi có thể thay đổi. Điều tôi không thể thay đổi.
Cột thứ hai là nơi cần hành động. Cột thứ ba là nơi cần học cách chấp nhận. Còn cột thứ nhất? Nó được
phép tồn tại. Bởi mục tiêu không phải biến một con người thành pho tượng lúc nào cũng “tích cực”. Con người có quyền buồn, quyền bực, quyền thất vọng và quyền than.
Điều cần thay đổi không phải là cảm xúc, mà là việc để cảm xúc cầm vô-lăng quá lâu.
Một người cả đời chỉ nhìn thấy những điều không vừa ý có thể tưởng rằng mình là người tỉnh táo, thực tế
và “không màu mè”. Nhưng đôi khi, họ không phải là người nhìn đời rõ hơn. Họ chỉ đang nhìn đời qua một
cặp kính đã nhuộm màu từ rất lâu.
Và điều đáng mừng là: kính có thể được lau. Không phải trong một ngày. Nhưng từng chút một. Bắt đầu
bằng một câu rất nhỏ: “Hôm nay có điều gì khiến tôi muốn nói lời cảm ơn không?”
Có thể ban đầu câu trả lời khó tìm. Nhưng nếu kiên nhẫn, một ngày nào đó, giữa hàng trăm điều khiến mình
muốn càm ràm, vẫn có một vài điều khiến mình mỉm cười. Và lúc ấy, căn phòng tưởng như không có cửa sổ
kia sẽ hé ra một khe sáng.
BBT Dân Việt News
