Có những nhân vật dân gian sống lâu hơn cả triều đại. Họ không già đi cùng năm tháng, vì họ không chỉ ở trong sách, mà còn ở trong con người. Chú Cuội là một nhân vật như thế.

Mỗi mùa Trung Thu, trẻ em ngước nhìn vầng trăng và tìm bóng cây đa, người lớn lại mỉm cười nhắc: "Kìa, chú Cuội ngồi đó." Nhưng nếu chỉ xem Cuội là một nhân vật cổ tích thì có lẽ chúng ta đã đọc câu chuyện quá hời hợt. Dưới góc nhìn triết học và khoa học về hành vi con người, Cuội chưa bao giờ rời khỏi mặt đất. Ông vẫn đang đi giữa phố, vẫn xuất hiện trong công sở, trong gia đình, trong kinh doanh và đôi khi... trong chính mỗi chúng ta.

Chú Cuội không phải là chuyện cổ tích. Chú Cuội là một tấm gương.

Khi lời hứa nhẹ hơn một chiếc lá

Trong truyền thuyết, cây thuốc thần chỉ có một điều kiện duy nhất: phải được chăm sóc đúng cách. Cuội dặn vợ rất kỹ. Nhưng lời dặn bị bỏ quên. Chính khoảnh khắc ấy đã kéo theo mọi bi kịch.

Triết học đạo đức từ thời Aristotle cho rằng phẩm hạnh không nằm ở lời nói mà ở thói quen giữ lời. Một xã hội chỉ vận hành khi con người tin rằng lời hứa có giá trị. Khi lời hứa bị xem nhẹ, mọi mối quan hệ đều bắt đầu rạn nứt.

Các nghiên cứu tâm lý học hiện đại cũng chỉ ra rằng niềm tin là "chất keo xã hội". Não bộ con người phản ứng rất mạnh trước sự thất hứa; cảm giác bị phản bội kích hoạt những vùng xử lý đau đớn tương tự như đau thể xác.

Ngày nay, Cuội không còn ở dưới gốc đa.

Cuội có thể là người hứa trả tiền rồi lặng lẽ "mất sóng". Là doanh nghiệp quảng cáo một đằng, làm một nẻo. Là người cha hứa cuối tuần sẽ đưa con đi chơi nhưng lại bận điện thoại. Là vị quan hứa phục vụ nhân dân rồi phục vụ... lợi ích riêng.

Không giữ lời hứa là chiếc lá đầu tiên rời khỏi cành. Những chiếc lá còn lại sẽ lần lượt rụng theo.

Lòng tham - chiếc hố không có đáy

Nếu đọc kỹ truyền thuyết, Cuội vốn không phải người xấu. Ông biết cứu người, biết làm việc thiện. Nhưng cũng như rất nhiều nhân vật dân gian Việt Nam, Cuội không thoát khỏi thử thách lớn nhất của con người: lòng tham.

Trong tâm lý học, lòng tham không đơn thuần là thích có nhiều hơn. Nó là cảm giác "không bao giờ đủ". Người càng có lại càng sợ mất. Người càng giữ lại càng thấy thiếu.

Erich Fromm từng phân biệt hai cách sống: sống để sở hữu và sống để hiện hữu. Khi con người chỉ định nghĩa bản thân bằng những gì mình nắm giữ, họ sẽ luôn bất an vì sợ đánh mất.

Điều thú vị là nhiều truyện cổ Việt Nam đều xoay quanh cùng một quy luật: lòng tham luôn làm con người mù quáng. Đó là một đặc điểm nổi bật của kho tàng truyện dân gian Việt Nam, nơi các giá trị đạo đức, Nho giáo, và Đạo giáo hòa quyện để gửi gắm những bài học ứng xử.

Có người tham tiền.

Có người tham quyền.

Có người tham tiếng khen.

Có người tham cả... lượt thích trên mạng xã hội.

Lòng tham không thay đổi theo thời đại, chỉ thay đổi hình thức.

Sự bất cẩn - bi kịch đến từ điều rất nhỏ

Điều đáng suy ngẫm nhất trong chuyện Cuội là bi kịch không bắt đầu bằng một tội ác.

Nó bắt đầu bằng một chút bất cẩn.

Một hành động tưởng như vô hại.

Trong khoa học về sai sót của con người (human factors), phần lớn tai nạn nghiêm trọng không bắt nguồn từ ác ý mà từ sự lơ là tích tụ. Từ ngành hàng không đến y học, các nghiên cứu đều cho thấy những lỗi nhỏ, nếu nối tiếp nhau, có thể dẫn đến hậu quả khổng lồ.

Người Việt có câu: "Sai một ly, đi một dặm."

Truyền thuyết Cuội đã kể điều đó từ nhiều thế kỷ trước.

Một lời dặn bị quên.

Một việc làm sai cách.

Một cây đa bật gốc.

Một đời người xa quê.

Đó là hiệu ứng domino của sự bất cẩn.

Mất quê hương - nỗi đau vượt thời gian

Có lẽ chi tiết ám ảnh nhất của truyền thuyết là hình ảnh Cuội ôm rễ cây bay lên trời.

Anh ta không chủ động lên cung trăng.

Anh bị kéo đi.

Đó là một hình ảnh mang tính biểu tượng rất mạnh.

Trong lịch sử nhân loại, mất quê hương luôn là một trong những trải nghiệm gây tổn thương sâu sắc nhất. Các nghiên cứu về di cư và sức khỏe tâm thần cho thấy việc phải rời bỏ nơi chôn nhau cắt rốn thường kéo theo cảm giác mất bản sắc, cô đơn và kéo dài nỗi nhớ quê nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ.

Quê hương không chỉ là một tọa độ địa lý.

Quê hương là nơi có tiếng gà quen.

Là mùi khói rơm.

Là bữa cơm mẹ nấu.

Là tiếng gọi tên mình bằng giọng rất riêng.

Chính vì thế, Cuội trên cung trăng không còn là nhân vật thần thoại.

Cuội trở thành biểu tượng của mọi người con phải xa quê.

Nỗi nhớ - điều khiến con người vẫn là con người

Nếu Cuội chỉ lên trăng rồi vui vẻ sống mãi, câu chuyện đã kết thúc từ lâu.

Nhưng người Việt không tưởng tượng Cuội cười. Người Việt luôn hình dung Cuội ngồi lặng lẽ dưới gốc đa.

Bởi nỗi nhớ mới là phần quan trọng nhất của truyền thuyết.

Trong thần kinh học, ký ức gắn chặt với cảm xúc. Những nơi ta từng sống, từng yêu thương sẽ được lưu giữ rất bền trong não bộ. Chỉ một mùi hương, một bản nhạc hay ánh trăng cũng đủ đánh thức cả miền ký ức.

Có lẽ vì thế mà bao người Việt xa xứ chỉ cần nhìn thấy trăng rằm là nhớ nhà.

Không phải vì Mặt Trăng thay đổi.

Mà vì ký ức chưa từng rời đi.

Vì sao nhìn trăng, người Việt lại nghĩ đến quê nhà?

Người Trung Hoa có Hằng Nga.

Người Nhật có lễ ngắm trăng.

Nhiều nền văn hóa xem Mặt Trăng là biểu tượng của vẻ đẹp, của tình yêu hay chu kỳ thiên nhiên.

Người Việt cũng yêu trăng.

Nhưng người Việt còn gửi lên trăng một người nhớ quê.

Đó là điểm rất đặc biệt.

Trong tâm thức Việt Nam, vầng trăng không chỉ tượng trưng cho đoàn viên mà còn là chiếc cầu nối giữa người đi và người ở lại. Bao thế hệ ly hương – từ người lính, người đi mở đất, người vượt biển, đến những người lao động, du học sinh hay người Việt định cư ở nước ngoài – đều từng có khoảnh khắc ngước nhìn cùng một vầng trăng và nghĩ về mái nhà cũ.

Ánh trăng vì thế trở thành "ngôn ngữ chung" của ký ức.

Mỗi khi trăng tròn, khoảng cách địa lý dường như ngắn lại.

Người mẹ ở quê nhìn trăng.

Người con nơi đất khách cũng nhìn trăng.

Họ biết rằng mình đang cùng ngắm một bầu trời.

Có lẽ vì thế mà truyền thuyết Cuội vẫn còn nguyên sức sống. Không phải vì cây đa biết bay, mà vì nỗi nhớ quê thì chưa bao giờ biết mất.

Chú Cuội không phải là chuyện cổ tích dành riêng cho trẻ nhỏ.

Đó là bản triết luận dân gian về con người.

Trong Cuội có bài học về lời hứa.

Có lời cảnh báo về lòng tham.

Có cái giá của sự bất cẩn.

Có nỗi đau mất quê hương.

Và có nỗi nhớ không bao giờ cũ.

Mỗi lần ngước nhìn vầng trăng, có lẽ điều đáng để tìm không phải là bóng cây đa, mà là bóng của chính mình. Bởi nếu còn biết giữ lời, biết đủ, biết cẩn trọng và còn nhớ quê hương, thì chúng ta sẽ không bao giờ
trở thành một "chú Cuội" khác – ngồi giữa vầng trăng sáng mà cả đời vẫn khắc khoải tìm đường trở về.

R. N. (viết riêng cho Dân Việt News)