Tối thứ Hai, ngày 8 tháng Sáu năm 2026, bác Phán – một người Việt trung niên sống ở Adelaide – vừa rửa
xong cái chén cuối cùng thì TV bật lên bản tin thời sự. Giọng người dẫn chương trình vẫn cái chất đều đều quen thuộc, nhưng câu chữ thì như một cú gõ mạnh vào sống lưng: một người đàn ông 44 tuổi ở Clare, Nam Úc, tử vong sau khi cảnh sát sử dụng Taser trong lúc khống chế ông ta tại Opie Street.

Bác Phán đứng khựng lại. “Ủa, Taser chẳng phải là vũ khí ‘ít sát thương’ sao? Sao lại chết nữa rồi?” – bác lẩm bẩm, tay vẫn còn ướt nước rửa chén.

Câu hỏi ấy, thật ra, không chỉ của riêng bác. Nó là câu hỏi của cả một xã hội đang cố hiểu vì sao một thiết bị được sinh ra để giảm số người chết lại cứ liên quan đến những cái chết không ai muốn nhắc.

Taser – cái tên nghe như bước ra từ truyện khoa học viễn tưởng – thật ra đúng là bước ra từ… truyện. Người phát minh ra nó, Jack Cover, một kỹ sư từng làm việc cho NASA, đã mê mẩn cuốn tiểu thuyết thiếu nhi Tom Swift and His Electric Rifle. Ông lấy chữ cái đầu của cụm từ Tom A. Swift’s Electric Rifle, ghép lại thành TASER – một kiểu đặt tên vừa như dạng nerdy (mọt sách) vừa dễ thương, như thể ông đang chế tạo đồ chơi chứ không phải một vũ khí điện có thể làm tê liệt cả cơ thể người lớn.

Năm 1969, kỹ sư Cover bắt đầu phát triển nguyên mẫu. Đến 1974, thiết bị hoàn thiện và được thương mại hóa. Ý tưởng ban đầu rất đẹp: tạo ra một công cụ giúp cảnh sát khống chế người hung hãn mà không phải nổ súng, không phải gây đổ máu, không phải để lại những cái chết oan uổng. Một phát “tách” nhỏ, vài giây co cứng, rồi mọi chuyện sẽ được giải quyết trong trật tự.

Nhưng đời thực thì không phải lúc nào cũng đi theo lý tưởng.

Nếu bác Phán còn nhớ, vụ gây chấn động nhất nước Úc liên quan đến Taser chính là cái chết của cụ bà Clare Nowland, 95 tuổi, tại viện dưỡng lão Yallambee Lodge ở Cooma, NSW.

Theo bài báo mà bác nghe trên SBS News, Senior Constable Kristian White, 34 tuổi, đã bắn Taser vào cụ trong phòng điều trị vào rạng sáng 17/5/2023. Trong đoạn video được chiếu tại tòa, White nói câu “nah, bugger it” (tạm dịch: Thôi, kệ bà) rồi bóp cò. Cụ Nowland – nặng chưa tới 50 kg, đi lại bằng khung tập đi – ngã ngửa, đập đầu xuống sàn và qua đời một tuần sau vì chấn thương sọ não.

Ngày 27/11/2024, theo SBS News, bồi thẩm đoàn đã kết tội White ngộ sát, bác bỏ lập luận rằng anh ta hành động hợp pháp. Khi nghe phán quyết, gia đình cụ ôm nhau khóc. Cả nước Úc lặng đi. Một cụ bà 95 tuổi, sa sút trí tuệ, cầm một con dao steak nhỏ – và một cảnh sát trẻ, khỏe, được đào tạo bài bản – lại kết thúc bằng một phát Taser vào ngực.

Không ai hiểu nổi. Không ai chấp nhận nổi. Và không ai quên được.

Nhưng rồi, khi người ta còn chưa kịp nguôi, thì đến vụ Clare, Nam Úc – vụ khiến bác Phán trăn trở tối hôm ấy.

Theo ABC News và SA Police, trưa 7/6/2026, người đàn ông 44 tuổi được mô tả là hung hãn, cầm vật cứng đập phá và đe dọa người dân. Cảnh sát đến nơi, kích hoạt Taser. Nhưng lần này, Taser không hiệu quả – có thể vì quần áo dày, khoảng cách, hoặc điện cực không tiếp xúc đúng điểm.

Khi Taser không làm đối tượng mất khả năng kháng cự, cảnh sát buộc phải lao vào vật lộn. Chỉ vài phút sau,
người đàn ông bất tỉnh và tử vong tại chỗ, dù được cấp cứu ngay lập tức.

Cảnh sát trưởng SA Grant Stevens nói rằng các sĩ quan “hành động đúng quy trình”, dựa trên video từ camera gắn người. Nhưng cộng đồng Clare – một thị trấn yên bình – vẫn bàng hoàng. Người dân nói họ
“không thể tin chuyện này xảy ra ở đây”.

Điều trớ trêu là: Taser không giết ông ta, vì nó… không hoạt động. Nhưng cái chết vẫn xảy ra trong quá
trình khống chế – và vì Taser được sử dụng, sự việc vẫn được xếp vào nhóm “liên quan đến Taser”.

Những cái chết như vậy không phải bí ẩn. Các nghiên cứu y khoa, trong đó có phân tích đăng trên Circulation (Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ), chỉ ra rằng xung điện mạnh có thể gây rối loạn nhịp tim, ngừng tim,
đặc biệt khi bắn vào vùng ngực. Người đang kích động mạnh, dùng chất kích thích, hoặc có bệnh nền tim mạch càng dễ rơi vào trạng thái “cơn bão sinh lý” – tim đập nhanh, huyết áp tăng, rồi suy sụp.

Một số người chết vì té ngã – như cụ Nowland. Một số chết vì bị đè úp, trói tay sau lưng, dẫn đến ngạt. Một
số chết vì bị bắn nhiều lần, vượt quá khuyến cáo. Và một số chết vì Taser không hiệu quả, dẫn đến vật lộn
nguy hiểm – như vụ Clare.

Taser, nói cách khác, không phải “vũ khí giết người”, nhưng có thể giết người trong những điều kiện nhất định.

Và điều kiện ấy, đáng tiếc, lại không hiếm.

Úc không phải quốc gia duy nhất đối mặt với vấn đề này. Taser được sử dụng tại hơn 80 quốc gia, theo dữ liệu của Axon – hãng sản xuất. Ở Mỹ, Reuters thống kê hơn 1,000 người chết sau khi cảnh sát dùng Taser từ đầu những năm 2000 đến 2018. Amnesty International từng ghi nhận hơn 500 ca tử vong liên quan Taser tính đến 2012.

Úc ít hơn, nhưng không phải không có: từ vụ Roberto Laudisio Curti năm 2012 ở Sydney, đến các trường
hợp ở Queensland, Northern Territory, và gần đây nhất là NSW và SA. Mỗi vụ đều để lại một câu hỏi giống
nhau: liệu Taser có đang bị lạm dụng như một giải pháp nhanh, thay vì là lựa chọn cuối cùng?

Bác Phán, sau khi đọc hết các bản tin, ngồi lặng một lúc. Bác hiểu rằng cảnh sát cũng là con người, cũng sợ
hãi, cũng phải đưa ra quyết định trong vài giây. Nhưng bác cũng hiểu rằng người già, người bệnh tâm thần,
người yếu thế – những người không thể chạy, không thể đánh trả, không thể hiểu chuyện gì đang xảy ra – không nên là đối tượng của một vũ khí điện mạnh đến vậy.

Taser được sinh ra từ một ý tưởng nhân đạo: giảm số người chết. Nhưng giữa lý tưởng và thực tế luôn có
một khoảng cách – và đôi khi, khoảng cách ấy được đo bằng mạng người.

Bác Phán tắt TV, nhấp ngụm trà đã nguội, rồi thở dài: “Vũ khí nào cũng vậy thôi… quan trọng là người cầm nó.”

BBT Dân Việt News