Tôi năm nay sáu mươi lăm tuổi, tóc đã bạc gần hết, sống ở Úc hơn bốn mươi năm, vậy mà mỗi lần nhắm mắt lại, tôi vẫn thấy rõ mồn một cái sân sau nhà ba má ở Huế. Nơi đó có một gốc khế già, thân sần sùi, rễ nổi lên như những đường gân của người lao động lam lũ. Dưới gốc khế ấy, ba chị em tôi – tôi, con chị Hai, và con em Út – đã từng nô đùa, cãi nhau, rồi lại ôm nhau cười khúc khích.
Tôi nhớ cái cảm giác nằm ngửa dưới tán lá, nhìn những chùm hoa khế tím hồng li ti rơi xuống mặt, nghe tiếng gió xào xạc, và tưởng tượng mình đang nằm dưới một bầu trời riêng, chỉ dành cho ba đứa con gái nghịch ngợm.
Ngày đó, tôi đâu có biết cây khế là loài cây gì, từ đâu mà có, hay tại sao nó lại mọc đầy ở quê mình. Chỉ biết nó cho bóng mát, cho trái chua lè để má nấu canh cá, và cho ba chị em tôi một tuổi thơ thơm mùi đất, mùi lá, mùi nắng.
Giờ đây, khi đã đi qua hơn nửa đời người, sống ở một đất nước xa xôi, tôi lại muốn hiểu thật rõ về cái cây đã đứng đó suốt tuổi thơ mình. Cây khế – nó đến từ đâu, có mặt ở Việt Nam từ bao giờ, và vì sao nó lại thân thương đến vậy.
- Cây khế – từ đâu đến và có mặt trên hành tinh này từ bao giờ?
Cây khế, tên khoa học là Averrhoa carambola, thuộc họ Oxalidaceae. Nguồn gốc của nó được cho là từ vùng Đông Nam Á và Nam Á, đặc biệt là khu vực Malaysia, Indonesia và Ấn Độ.
Theo các tài liệu thực vật học, khế đã được con người trồng từ hơn 2,000 năm trước. Từ đó, nó lan sang
Trung Quốc, rồi theo các tuyến thương mại cổ đại mà đến Việt Nam, Thái Lan, Philippines và cả các đảo xa
ở Thái Bình Dương.
Ở Việt Nam, khế xuất hiện từ thời Lý – Trần, khi giao thương với các nước Đông Nam Á bắt đầu phát triển.
Người Việt nhanh chóng yêu thích loài cây này vì nó dễ trồng, cho quả quanh năm, và đặc biệt là vị chua thanh, ngọt nhẹ của nó hợp với khí hậu nhiệt đới và khẩu vị dân quê.
- Khế trong đời sống Việt – một biểu tượng dân dã mà sâu sắc
Không ai biết chính xác cây khế du nhập vào Việt Nam năm nào, nhưng nó đã sớm trở thành một phần của
văn hóa dân gian.
Từ câu chuyện cổ tích “Ăn khế trả vàng” - nơi cây khế là biểu tượng của lòng trung thực và sự công bằng - đến những món ăn dân dã như cá kho khế, canh chua khế, nước ép khế, tất cả đều cho thấy khế đã đi vào tâm hồn người Việt như một người bạn thân thiết.
Ở các vùng quê Bắc Bộ, hầu như nhà nào cũng có ít nhất một cây khế trong vườn. Miền Trung, đặc biệt là Huế và Quảng Nam, khế thường được trồng gần giếng nước hoặc bên hiên nhà, vừa để lấy bóng mát, vừa để hái quả. Miền Nam thì khế mọc nhiều ở Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp - nơi đất phù sa và khí hậu ấm áp giúp cây sai quả quanh năm.
Người dân quê yêu khế đến mức, trong nhiều gia đình, cây khế được xem như “cây nhà”, không ai chặt bỏ dù đã già cỗi. Nó là chứng nhân của bao thế hệ, của những buổi trưa nắng, những tiếng cười con trẻ, và cả những mùa mưa rơi lặng lẽ.
- Có mấy loại khế? Khế ngọt và khế chua khác nhau ra sao?
Ở Việt Nam, phổ biến nhất là hai loại khế: khế ngọt và khế chua.
• Khế ngọt có quả to, màu vàng nhạt khi chín, vị thanh, ít axit. Lá xanh đậm, hoa hồng tím nhạt, mọc thành
chùm nhỏ.
• Khế chua thì quả nhỏ hơn, màu xanh vàng, vị chua gắt, lá mảnh, hoa đậm màu hơn.
Cả hai đều có năm múi rõ rệt, khi cắt ngang sẽ thấy hình ngôi sao - vì thế người phương Tây gọi khế là “star fruit”.
Khế ngọt thường được ăn tươi, ép nước, làm salad hoặc tráng miệng. Khế chua lại là “người bạn đồng hành” của các món kho, canh chua, hoặc dùng để làm dưa.
- Công dụng của khế trong y học và sức khỏe con người
Từ xa xưa, dân gian đã biết dùng khế như một vị thuốc.
Theo y học cổ truyền Việt Nam, khế chua có tính mát, giúp thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu, giảm ho, và hỗ trợ
tiêu hóa. Khế ngọt thì giúp bổ sung vitamin, làm dịu cơ thể, giảm mệt mỏi.
Phân tích hiện đại cho thấy trong quả khế có nhiều vitamin C, vitamin A, chất xơ, axit oxalic, flavonoid, và polyphenol - những chất chống oxy hóa mạnh, giúp giảm viêm, tăng sức đề kháng.
Hoa khế chứa tinh dầu nhẹ, có thể dùng làm trà giảm ho. Lá khế có tác dụng kháng khuẩn, thường được giã nát để đắp lên vết côn trùng cắn. Thân và rễ khế có thể dùng làm thuốc sắc chữa mẩn ngứa, dị ứng. Tuy nhiên, khế cũng có mặt trái.
Trong khế có axit oxalic và caramboxin, hai chất có thể gây hại cho người bị bệnh thận nếu ăn quá nhiều. Đã
có trường hợp ngộ độc khế ở người suy thận, vì vậy y học khuyến cáo chỉ nên ăn vừa phải - khế ngọt đỡ hại hơn.
- Dùng khế nhiều lợi hay hại?
Nếu bạn khỏe mạnh, ăn khế là một điều tốt. Nó giúp thanh lọc cơ thể, giảm cholesterol, hỗ trợ tiêu hóa
và làm đẹp da.
Nhưng nếu bạn có bệnh thận hoặc đang dùng thuốc chống trầm cảm, khế có thể gây tương tác không mong
muốn - nhất là khế chua.
Vì thế, như mọi thứ trong đời, khế cũng cần sự điều độ — ăn ít thì là thuốc, ăn nhiều thì là thử thách.
- Khế trong ẩm thực – vị chua thanh của ký ức
Khế chua là linh hồn của nhiều món ăn Việt.
Tôi vẫn nhớ mẹ tôi ở Huế thường kho cá trê với khế chua, thêm chút nghệ và tiêu. Mùi khế hòa với mùi cá, mùi nghệ, tạo nên hương vị vừa dân dã vừa tinh tế.
Khế chua cũng là nguyên liệu tuyệt vời cho món canh chua cá lóc, hay dưa khế muối giòn tan.
Khế ngọt thì nhẹ nhàng hơn. Người ta ép nước khế với mật ong, làm món tráng miệng thanh mát. Ở Úc, tôi
từng thử làm mứt khế ngọt - vị chua nhẹ hòa với đường tạo nên hương vị rất lạ, vừa quê nhà vừa phương Tây.
- Trồng khế – dễ mà khó
Khế là cây dễ trồng, nhưng để sai quả thì cần hiểu khí hậu.
Cây thích đất tơi xốp, nhiều nắng, nhưng không chịu được lạnh sâu. Ở Việt Nam, khế trồng tốt nhất ở vùng nhiệt đới ẩm, có mưa đều.
Tại Úc, Adelaide có khí hậu khô và lạnh hơn, nên trồng khế hơi khó - cây cần được che gió và tưới đều. Sydney thì thuận lợi hơn, khí hậu ôn hòa, độ ẩm cao, nhiều nắng, rất thích hợp để trồng khế trong vườn hoặc chậu lớn.
Muốn khế trổ hoa và sai quả, người trồng cần:
• Bón phân hữu cơ định kỳ, đặc biệt là phân chuồng hoai.
• Tỉa cành sau mỗi mùa thu hoạch để cây thông thoáng.
• Phun nước vôi loãng để phòng sâu bệnh.
• Khi cây ra hoa, tránh tưới quá nhiều nước - khế thích khô nhẹ để kích thích đậu quả.
Nếu làm đúng, cây sẽ cho hoa tím hồng rực rỡ và quả vàng óng quanh năm.
- Cây khế – biểu tượng của ký ức và lòng biết ơn
Giờ đây, mỗi sáng ở Sydney, tôi thường ra vườn, nhìn cây khế ngọt tán phủ rộng, gốc to. Cây khế khá cao, lá xanh mướt, hoa tím li ti (bắt đầu tháng 10). Tôi chạm vào lá, thấy mùi hăng nhẹ, ngai ngái mà thân quen
- cái mùi của đất quê, của những buổi trưa nắng chang chang, của bàn tay má cào đất trồng rau gần gốc khế.
Tôi không ngờ, giữa xứ sở xa lạ này, một cây khế như rứa lại có thể khiến lòng mình mềm đi đến thế. Mỗi
khi nó ra hoa, tôi lại nhớ những chùm hoa khế tím hồng ngày xưa, nhỏ xíu như nụ cười của chị Hai khi trêu
tôi “ăn khế trả vàng đi, coi có chim thần nào tới không”.
Cây khế trong vườn nhà ở Adelaide hay Sydney đều không có chim thần, nhưng có một điều kỳ diệu khác:
nó khiến tôi thấy mình vẫn còn gắn với quê hương. Mỗi chiếc lá, mỗi bông hoa như một sợi dây nối tôi với mảnh vườn cũ, với tiếng gió xào xạc qua hàng rào tre, với mùi canh cá khế má nấu mỗi mùa mưa.
Tôi nhận ra, cây khế không chỉ là một loài cây - nó là ký ức được kết tinh thành hình hài, là lòng biết ơn của người xa xứ. Biết ơn đất mẹ đã nuôi dưỡng, biết ơn những năm tháng tuổi thơ đã cho tôi một góc trời bình yên để nhớ về.
Ở tuổi này, tôi không còn mong hái được nhiều trái khế, chỉ mong cây sống khỏe, ra hoa đều, để mỗi sáng tôi có thể nhìn nó mà thấy lòng mình dịu lại. Có hôm, tôi ngồi bên bàn nhỏ kê cạnh gốc khế, nhấp ngụm trà, nghe tiếng chim hót đâu đó, và chợt nghĩ: hóa ra, quê hương không nằm ở khoảng cách địa lý, mà nằm trong những điều ta giữ lại được trong tim mình.
Cây khế ấy, dù nhỏ hay lớn, vẫn là một phần của tôi - của cô bé Huế năm nào từng nằm dưới gốc khế cười vang cùng chị và em, của người phụ nữ nay tóc bạc, vẫn thấy lòng mình xanh như lá khế non.
(Bài viết của bạn đọc gửi về Dân Việt News)
