Mỗi khi Trung Thu về, trẻ con ngước nhìn mặt trăng để tìm chị Hằng, người lớn đôi khi lại nhìn kỹ hơn một chút để tìm… chú Cuội. Nếu chị Hằng đẹp như một giấc mơ thì Cuội có vẻ gần với đời thường hơn: một anh tiều phu có chút thật thà, chút vụng về, một chút phiêu lưu và cuối cùng… bị cây đa kéo thẳng lên cung trăng!
Nhưng đằng sau câu chuyện tưởng như dành riêng cho trẻ nhỏ ấy lại có một lớp nghĩa rất Việt Nam: con
người luôn thương cái cây, nhớ quê nhà, coi trọng nghĩa tình, sợ sự bất cẩn và, trên hết, luôn muốn tìm một
lời giải thích có tình có nghĩa cho những điều bí ẩn của cuộc đời.
Cuội – người Việt trên cung trăng
Theo truyền thuyết phổ biến, Cuội là một người tiều phu tình cờ có được một cây đa thần có khả năng chữa bệnh. Nhờ cây thuốc kỳ diệu ấy, Cuội cứu được nhiều người. Nhưng cây đa có một điều cấm kỵ: phải được tưới bằng nước sạch. Một lần, vì bất cẩn, vợ Cuội tưới nhầm nước bẩn vào gốc cây. Cây bật rễ, bay lên trời. Cuội chạy về, vội ôm lấy rễ cây; thế là cả người lẫn cây cứ thế bay lên mặt trăng.
Từ đó, người Việt nhìn lên mặt trăng và tưởng tượng thấy bóng một cây đa cùng một người ngồi dưới gốc cây.
Điều thú vị là trong nhiều nền văn hóa Đông Á, mặt trăng cũng có cư dân của riêng mình. Trung Hoa có Hằng Nga; Nhật Bản và một số vùngĐông Á có thỏ ngọc; còn Việt Nam có chú Cuội. Sự khác biệt ấy đáng
chú ý: người Việt không nhất thiết đưa một nhân vật thần tiên hoàn hảo lên cung trăng, mà đưa một anh tiều
phu lên đó. Một người rất đỗi trần thế.
Có lẽ chính vì thế mà Cuội gần với tâm thức dân gian Việt Nam. Anh không phải thần, cũng chẳng phải anh hùng lập quốc. Anh là một con người bình thường, có lòng tốt nhưng cũng có những giới hạn của con người. Chính một người bình thường ấy lại trở thành nhân vật bất tử trong ký ức cộng đồng.
Cây đa: từ bóng mát làng quê đến biểu tượng quê hương
Muốn hiểu Cuội, có lẽ phải hiểu cây đa.
Trong ký ức văn hóa Việt Nam, cây đa thường đứng cùng với bến nước, sân đình, con đường làng. Nó không chỉ là một loài cây mà còn là một không gian xã hội: nơi người ta nghỉ chân, gặp nhau, trò chuyện,
nhìn người qua lại.
Vì vậy, việc Cuội gắn với cây đa không phải một chi tiết ngẫu nhiên. Khi cây đa bay lên mặt trăng, câu chuyện vô tình tạo nên một hình ảnh rất đẹp: quê hương bị mang lên trời.
Cuội nhớ đất, cây nhớ đất; cả hai cùng bị tách khỏi nơi mình thuộc về.
Và rồi mỗi đêm trăng sáng, người dưới mặt đất lại nhìn lên.
Ở đây, truyền thuyết đã vượt khỏi chuyện thần kỳ để chạm vào một tâm lý rất sâu của người Việt: con người có thể đi rất xa nhưng trong tâm tưởng vẫn hướng về nơi mình đã thuộc về.
Đó cũng là lý do hình ảnh Cuội đặc biệt dễ sống trong ký ức người Việt xa quê. Người ta có thể sống ở Melbourne, Sydney, California hay Paris, nhưng chỉ cần một đêm trăng tháng Tám, câu chuyện cây đa và chú Cuội lại có thể kéo cả một khoảng trời quê nhà về gần.
Câu chuyện về lòng tốt - nhưng cũng về cái giá của sự bất cẩn
Cuội không phải nhân vật hoàn toàn bi kịch. Anh có cây thuốc quý và dùng nó để cứu người. Chi tiết ấy đặt lòng nhân ái vào trung tâm câu chuyện.
Nhưng dân gian không bao giờ chỉ kể chuyện để ca ngợi lòng tốt. Nó thường đặt lòng tốt cạnh một lời cảnh báo.
Cây có thể chữa bệnh, nhưng phải được chăm sóc đúng cách. Điều tưởng nhỏ lại có thể gây hậu quả lớn.
Một chút bất cẩn ở gốc cây có thể làm mất cả gia tài; một phút lơ đãng có thể thay đổi số phận.
Nếu đọc bằng con mắt hiện đại, đây là một bài học khá gần với tâm lý học đời thường: con người thường
xem nhẹ những điều nhỏ bé nhưngcó hậu quả lớn. Ta nhớ chuyện quan trọng, nhưng lại dễ quên một lời dặn tưởng như vụn vặt.
Trong truyền thuyết, cái giá của sự bất cẩn không phải là mất tiền hay mất một món đồ. Đó là mất cả mái
nhà, mất người thân, mất quê hương.
Cuội vì thế vừa đáng thương vừa… hơi buồn cười. Anh ôm lấy rễ cây để giữ lại thứ mình yêu quý, nhưng càng ôm càng bay xa. Dân gian thật tài tình: một bài học nghiêm túc được kể bằng một hình ảnh có phần hài hước.
Đôi khi, càng cố níu giữ một điều đã mất, con người càng bị cuốn xa khỏi nơi mình muốn trở về.
Cuội và triết lý “thuận tự nhiên”
Có thể đọc câu chuyện Cuội từ một góc nhìn khác: con người luôn muốn vượt qua giới hạn tự nhiên.
Cây thần có thể cứu người, thậm chí trong một số dị bản có khả năng đưa người chết trở lại sự sống. Con
người vì thế đứng trước một thứ quyền năng gần như vô hạn. Nhưng quyền năng ấy đi kèm điều kiện.
Đây là mô-típ quen thuộc của truyện dân gian: được ban cho một khả năng đặc biệt nhưng phải biết giới hạn của nó.
Nghiên cứu về các truyện dân gian Việt Nam cũng cho thấy hệ giá trị trong văn hóa Việt thường là sự giao thoa của nhiều truyền thống tư tưởng, trong đó có những yếu tố Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo cùng tồn tại, đôi khi bổ sung, đôi khi mâu thuẫn với nhau.
Nếu nhìn Cuội từ lăng kính ấy, câu chuyện không đơn thuần nói về phép màu. Nó gợi ra một quan niệm quen thuộc của phương Đông: con người cần biết sống trong giới hạn của tự nhiên và của chính mình.
Cây đa có thể cứu người, nhưng không phải để con người tùy tiện sử dụng. Có quyền năng không có nghĩa là có quyền làm mọi thứ.
Đó là một triết lý rất hiện đại được kể bằng ngôn ngữ rất cổ xưa.
Từ chuyện Cuội đến tâm lý gia đình
Một chi tiết khác cũng đáng suy ngẫm là người vợ.
Trong nhiều phiên bản phổ biến, người vợ vì quên lời dặn mà làm hỏng cây. Cách kể dân gian thường đơn giản hóa nhân vật thành người gây ra tai họa. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt tâm lý hiện đại, câu chuyện có thể được đọc nhân văn hơn.
Con người vốn hay quên, hay sơ suất. Một lỗi lầm không nhất thiết xuất phát từ ác ý.
Điều đáng nói là truyền thuyết không để lỗi lầm ấy kết thúc bằng sự trả thù. Nó kết thúc bằng chia lìa và nỗi nhớ.
Cuội không trở thành kẻ nguyền rủa vợ. Người vợ cũng không biến thành một nhân vật phản diện đáng ghét. Sau tất cả, điều còn lại là một mái nhà tan tác và một người ngồi dưới gốc cây trên cung trăng.
Đây là điểm khiến câu chuyện có sức sống lâu dài: dân gian Việt thường không tuyệt đối hóa con người thành thiện hoặc ác. Người tốt có thể mắc lỗi; người gây ra lỗi vẫn là một con người đáng thương.
Từ truyền thuyết đến Trung Thu của trẻ em
Ngày nay, Cuội đã trở thành một phần không thể thiếu của ký ức Trung Thu Việt Nam. Tết Trung Thu được gọi phổ biến là Tết Thiếu nhi; trẻ em rước đèn, múa lân, ăn bánh và nghe chuyện về Cuội.
Nhưng Trung Thu xưa không chỉ dành cho trẻ em.
Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục mô tả khá sinh động cảnh người Việt ngày trước ban ngày làm cỗ
cúng gia tiên, tối bày cỗ thưởng trăng, có bánh, hoa quả và những món đồ chơi dân gian nhiều màu sắc; trẻ con rước đèn, múa sư tử, vui chơi trong tiếng trống và tiếng reo hò.
Như vậy, Cuội không đứng riêng lẻ. Nhân vật ấy nằm trong cả một thế giới văn hóa của trăng – mùa màng – gia đình – trẻ em – cộng đồng.
Đó là lý do câu chuyện tồn tại lâu đến vậy. Trẻ con nghe Cuội như một chuyện thần tiên. Người lớn nghe lại thấy chuyện gia đình. Người xa quê nghe thấy quê hương. Người già nhìn lên trăng có thể thấy tuổi thơ.
Một câu chuyện, nhiều tầng ký ức.
Nhìn lên mặt trăng, người Việt không chỉ thấy một nhân vật cổ tích.
Ta thấy một người đã đi quá xa nhưng vẫn quay mặt về quê cũ.
Và có lẽ vì thế, qua bao nhiêu thế hệ, mỗi khi trẻ con hỏi: “Ông ơi, chú Cuội đang làm gì trên cung trăng?”,
người lớn vẫn có thể mỉm cười: “Cuội đang ngồi dưới gốc đa, chờ ngày được về nhà.”
Đôi khi, triết lý sống sâu sắc nhất của một dân tộc lại không nằm trong những bộ sách triết học dày cộp. Nó
nằm trong một câu chuyện kể cho trẻ con dưới ánh trăng — nơi một anh tiều phu, một cây đa và một lỗi lầm nhỏ đã hóa thành nỗi nhớ quê hương của cả một dân tộc.
Người Sydney (bạn đọc viết gửi Dân Việt News)
