Chẳng bao lâu sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, ba mẹ tôi đưa các con vượt biên và may mắn được Úc tiếp nhận - khi ấy tôi gần 10 tuổi. Bốn mươi mấy năm sống ở xứ sở chuột túi, tôi vẫn giữ thói quen mỗi mùa Phục Sinh lại đọc lại câu chuyện Chúa Giê-xu bị xử án. Không phải vì tôi là người quá đạo hạnh, mà vì
câu chuyện ấy luôn khiến tôi day dứt: Tại sao một người vô tội lại bị kết án chỉ vì quan tòa… khó xử?
- Phi-lát - quan tòa biết rõ sự thật nhưng không dám nói
Câu chuyện trong phần Tân Ước của Kinh Thánh, Phi-lát nhìn thấy ở Chúa Giê-xu một người hiền lành, không chống La-mã, không kích động bạo loạn. Ông biết rõ Chúa Giê-xu vô tội. Nhưng ông cũng biết: nếu tha Chúa Giê-xu, ông sẽ đối đầu với cả một đám đông đang gào thét, với các lãnh đạo Do Thái đang đe dọa tố cáo ông lên hoàng đế La mã.
Tôi tưởng tượng tâm trạng của Phi-lát lúc ấy:
• Ông biết điều đúng.
• Ông biết điều phải làm.
• Nhưng ông cũng biết cái ghế của mình lung lay.
Và rồi ông lấy nước rửa tay. Một hành động mà người đời sau gọi là hèn nhát, nhưng tôi lại thấy trong đó sự bất lực của một con người bị kẹt giữa công lý và quyền lực.
Mỗi lần đọc đến đoạn ấy, tôi lại tự hỏi: Liệu ngày nay, những phiên xử khó xử như vậy có còn tái diễn? Tôi bắt đầu tìm hiểu. Và câu trả lời khiến tôi lạnh sống lưng: Có, và nhiều.
- Những phiên xử khó xử thời hiện đại - Mỹ, Anh, Úc và Việt Nam
Tôi sống ở Úc, một đất nước văn minh, pháp trị, nhưng không phải không có án oan. Khi đọc các báo cáo quốc tế, tôi thấy nhiều vụ án khiến chính phủ phải bồi thường hàng triệu đô cho những người bị tù oan hàng chục năm.
Tôi ghi lại đây những vụ tiêu biểu nhất, dựa trên các nguồn đáng tin cậy.
- Hoa Kỳ - nơi nhiều vụ án oan được phanh phui nhờ DNA
Mỹ có hệ thống pháp lý phức tạp và số lượng vụ án lớn, nên cũng là nơi có nhiều vụ án oan được minh oan nhất. Một trong những trường hợp khiến tôi ám ảnh là: Leonard Mack – 47 năm tù oan
Theo Innocence Project, Leonard Mack – một cựu chiến binh Việt Nam – bị kết án oan và chỉ được giải oan sau 47 năm, nhờ xét nghiệm DNA hiện đại.
Tôi đọc câu nói của ông mà thấy nghẹn: “Tôi đã phục vụ đất nước, và đây là cách họ đối xử với tôi sao?”
Tôi nghĩ đến Chúa Giê-xu – một người chỉ làm điều thiện – và thấy sự lặp lại đáng sợ của lịch sử: người tốt đôi khi bị kết tội chỉ vì hệ thống muốn một “kẻ có tội” để trấn an dư luận.
- Anh Quốc - nơi có Ủy ban Rà soát Án oan (CCRC)
Anh có cơ chế xem xét lại án oan tốt hơn Úc, với khoảng 25 vụ được xem xét mỗi năm. Nhưng điều đó cũng chứng minh rằng án oan vẫn xảy ra thường xuyên.
Danh sách các vụ án oan được tổng hợp trong nhiều nguồn, bao gồm các trường hợp được minh oan sau khi bản án bị hủy hoặc không tái thẩm nữa, đồng nghĩa với việc pháp luật công nhận họ vô tội.
Những vụ này cho thấy: ngay cả hệ thống pháp lý lâu đời cũng không tránh khỏi sai lầm.
- Úc - nơi tôi đang sống, và nơi cũng có nhiều vụ án oan đau lòng
Tôi từng nghĩ Úc là nơi công lý được bảo vệ tuyệt đối. Nhưng rồi tôi đọc được báo cáo của O’Brien Criminal
& Civil Solicitors về những vụ án oan lớn nhất nước Úc, và tôi giật mình: Úc không hề miễn nhiễm với sai lầm.
Kathleen Folbigg – “người mẹ đau khổ nhất nước Úc” được minh oan
Theo Law Society Journal, Kathleen Folbigg bị kết án vì cái chết của bốn con, bị gọi là “kẻ giết con tàn độc nhất”. Nhưng sau 20 năm tù, bà được ân xá năm 2023 khi bằng chứng khoa học mới cho thấy các con bà có thể chết vì đột biến gen hiếm gặp.
Tôi đọc mà rùng mình: Hai mươi năm – 1 phần tư thế kỷ, 1 phần 3 đời người – bị giam cầm vì một kết luận sai. Tôi tự hỏi: Nếu Phi-lát sống thời nay, liệu ông có dám ký vào bản án như vậy không?
- Việt Nam - nơi những vụ án oan gây chấn động dư luận
Việt Nam cũng có những vụ án oan khiến nhà nước phải bồi thường lớn, như vụ ông Nguyễn Thanh Chấn, Huỳnh Văn Nén… (dù không nằm trong các nguồn quốc tế ở trên, nhưng được báo chí Việt Nam xác nhận).
Những vụ này cho thấy: Khi người nghèo không có luật sư giỏi, không có tiếng nói, họ dễ trở thành nạn nhân của một hệ thống muốn “đóng hồ sơ cho nhanh”.
- Tâm trạng của quan tòa và nỗi tuyệt vọng của người bị oan
Tôi cố đặt mình vào vị trí của một quan tòa trong những vụ án ấy. Có lẽ họ cũng giống Philát:
• Biết có điều gì đó không ổn.
• Biết bằng chứng chưa đủ.
• Nhưng bị áp lực từ dư luận, từ cấp trên, từ truyền thông.
Còn người bị oan thì sao? Họ không khác gì việc diễn ra trong phiên tòa năm xưa:
• Không có quyền lực.
• Không có tiếng nói.
• Không có phương tiện tự bảo vệ.
Tôi đọc những lời kể của các nạn nhân oan sai mà thấy tim mình thắt lại. Họ mất tuổi trẻ, mất gia đình, mất danh dự. Khi được minh oan, họ bước ra khỏi tù như người vừa trở về từ một thế giới khác – một thế giới mà họ không đáng phải sống trong đó.
- Công lý - khi nào mới thật sự là công lý?
Tôi nghĩ về Phi-lát. Ông không phải người xấu. Ông chỉ là người yếu đuối trước áp lực. Nhưng chính sự yếu đuối ấy đã đẩy một người vô tội lên thập tự giá.
Tôi trở lại với câu hỏi ban đầu: Phải chăng khi quan tòa khó xử là lúc người bị hàm oan không còn cách gỡ?
Không hẳn. Nhưng đó là lúc nguy hiểm nhất.
• Nếu quan tòa đủ can đảm, công lý được cứu.
• Nếu quan tòa sợ hãi, công lý bị treo lơ lửng - như đôi tay Phi-lát rửa trong chậu nước, sạch mà không sạch.
Ngày nay, những vụ án oan cũng vậy. Không phải lúc nào cũng do ác ý. Đôi khi chỉ là:
• Một điều tra viên muốn “khép án” nhanh.
• Một công tố viên muốn thắng.
• Một quan tòa sợ bị chỉ trích.
• Một hệ thống không đủ cơ chế rà soát.
Nhưng hậu quả thì giống nhau: Người vô tội chịu đau khổ.
Mỗi mùa Phục Sinh, tôi lại nhớ đến câu chuyện của Chúa Giê-xu và Phi-lát. Không phải để trách móc, mà để nhắc mình rằng: Công lý không tự nhiên mà có. Nó cần những con người dám đứng về phía sự thật, ngay cả khi điều đó khiến họ khó xử.
Những vụ án oan ở Mỹ, Anh, Úc, Việt Nam cho tôi thấy: Lịch sử vẫn lặp lại, nhưng chúng ta có thể thay đổi nó.
Nếu mỗi quan tòa, mỗi điều tra viên, mỗi công tố viên đều nhớ đến khoảnh khắc Phi-lát rửa tay – và chọn làm điều ngược lại – thì có lẽ sẽ ít người vô tội phải chịu cảnh tù đày.
Và đó, với tôi, chính là ý nghĩa sâu xa nhất của mùa Phục Sinh: Sự thật có thể bị chôn vùi, nhưng sẽ luôn có ngày sống lại.
Công lý, suy cho cùng, không chỉ nằm trong luật. Nó nằm trong trái tim của người cầm búa gõ xuống bàn. Và khi trái tim ấy run rẩy, người vô tội cần hơn bao giờ hết một tiếng nói, một bằng chứng, một người dám đứng lên - để họ không phải chịu hàm oan.
BBT Dân Việt News
KINH THÁNH
Khá mở miệng con, xét đoán cách
công bình, và phân xử phải nghĩa cho
người buồn thảm và nghèo nàn. (Châm
ngôn 31:9)
