Có những ký ức của tuổi thơ Việt Nam không nằm trong sách vở, không nằm trong bảo tàng, mà nằm vắt vẻo trên một thân tre cong cong, lắc lư theo gió, kêu kẽo kẹt mỗi khi có người bước qua. Đó là những cây cầu tre, cầu khỉ, cầu dừa – những chiếc cầu nhỏ bé nhưng từng gánh cả một thời tuổi thơ, một thời nghèo khó, một thời hồn nhiên đến mức chỉ cần qua được cầu là thấy mình… anh hùng.

Ngày nay, đi dọc ba miền đất nước, người ta vẫn còn gặp vài cây cầu tre sót lại, nhưng hiếm hoi như gặp một người bạn cũ giữa phố đông. Còn phần lớn, chúng đã lùi vào ký ức, nhường chỗ cho những cây cầu bê tông thẳng thớm, vững chãi và… hơi thiếu duyên. Nhưng để hiểu vì sao người ta tiếc, phải kể lại từ đầu – từ cái thời mà cây cầu tre là cả một nền văn minh nho nhỏ của làng quê.

Những cây cầu nhỏ và tuổi thơ lớn
Ở miền Bắc, cầu tre thường bắc qua những con mương dẫn nước vào ruộng. Ở miền Trung, cầu khỉ vắt vẻo qua những con hói nhỏ, nơi nước chảy róc rách quanh năm. Còn miền Nam – ôi miền Nam – nơi mà cầu khỉ gần như là một… đặc sản văn hóa, đi đâu cũng thấy những thân tre dài bắc qua kênh rạch, cong như lưng con tôm đất.

Tuổi thơ tôi – và của biết bao người – gắn với những cây cầu ấy theo cách rất riêng:
• Lần đầu qua cầu, chân run như cầy sấy, tay bám chặt đến trắng cả đốt ngón.
• Lần thứ hai, vẫn run nhưng biết ngẩng đầu nhìn trời.
• Lần thứ ba, bắt đầu thấy vui vui.
• Lần thứ n…, chạy băng băng như vận động viên thể dục dụng cụ, thậm chí còn nhún nhảy cho cầu lắc mạnh hơn để… thử gan đứa đi sau.

Cầu tre dạy trẻ con ba miền một bài học mà không trường lớp nào dạy: muốn qua được, phải giữ thăng bằng. Mà giữ thăng bằng không chỉ bằng đôi chân, mà bằng cả sự bình tĩnh, sự liều lĩnh và một chút… ngây thơ.

Vì sao lại dựng cây cầu “mong manh” ấy?
Câu trả lời thật ra rất đơn giản: vì nghèo.
Nhưng nghèo không phải là hết chuyện. Nghèo chỉ là cái cớ để người Việt sáng tạo.

Tre thì có sẵn. Dừa thì mọc đầy. Đất nước nhiều sông rạch, mà dân thì cần qua lại. Thế là những cây cầu tre ra đời – nhanh, gọn, rẻ, và quan trọng nhất: phù hợp với đời sống nông nghiệp.
• Tre nhẹ, dễ vận chuyển.
• Dừa thẳng, chắc, chịu nước tốt.
• Làm cầu chỉ cần vài người đàn ông khỏe mạnh và một buổi chiều rảnh rỗi.
• Hư thì thay, gãy thì buộc lại, trơn thì rắc thêm tro bếp.

Cầu tre không chỉ là phương tiện đi lại, mà còn là một phần của nếp sống cộng đồng. Người trong xóm cùng nhau dựng cầu, cùng nhau sửa cầu, cùng nhau… té xuống cầu. Té xong thì cười, rồi lại leo lên đi tiếp.

Khi cầu tre là “đặc sản” của làng quê
Khoảng nửa thế kỷ trước, khi đường làng còn đất đỏ, khi xe đạp còn là tài sản quý, khi trẻ con đi học bằng chân trần, thì cầu tre là thứ không thể thiếu.

Ở miền Bắc, những cây cầu tre nhỏ xíu bắc qua mương nước dẫn vào đồng. Mỗi sáng, người lớn gánh phân, gánh rơm, gánh lúa qua cầu; trẻ con thì ôm cặp sách, vừa đi vừa hát.

Ở miền Trung, cầu tre bắc qua những con hói nhỏ, nơi nước trong veo, nhìn thấy cả đàn cá rô lội dưới. Mỗi mùa mưa lũ, cầu bị nước cuốn đi, rồi khi nắng lên, dân làng lại dựng cây cầu mới – như một nghi thức mở đầu cho mùa vụ.

Còn miền Nam – nơi mà cầu khỉ là “đặc sản” – thì khỏi nói. Cầu khỉ ở đây không chỉ để đi, mà còn để… thử lòng can đảm. Ai đi được cầu khỉ mà không run, không té, không bám tay – người đó được xem như “dân miệt vườn chính hiệu”.

Những mẩu chuyện nhỏ – mà nhớ hoài
Chuyện té cầu
Ai lớn lên ở quê mà chưa từng té cầu tre thì… chưa trọn tuổi thơ. Té xuống nước không đau, chỉ lạnh và mắc cỡ. Mắc cỡ nhất là khi té trước mặt người mình thích. Nhưng cũng nhờ những cú té ấy mà trẻ con biết bơi, biết cười, biết đứng dậy. Có đứa té nhiều đến mức dân làng đặt biệt danh “Tôm Lộn”, vậy mà nó vẫn đi cầu tre như đi trên… đường nhựa.

Chuyện gánh hàng qua cầu
Có những bà mẹ gánh hai thúng rau, bước qua cầu tre nhẹ như gió. Còn đám trẻ con đứng nhìn mà há hốc mồm: “Sao mẹ đi được hay vậy?”. Mẹ chỉ cười: “Đi riết quen”. Cái “quen” ấy là cả một nghệ thuật giữ thăng bằng mà không trường lớp nào dạy, chỉ có ruộng đồng và cuộc sống dạy cho.

Chuyện hẹn hò trên cầu
Cầu tre cũng là nơi hẹn hò của bao đôi trai gái. Chiều xuống, hai người đứng trên cầu nhìn nước chảy, nói vài câu bâng quơ. Cầu tre lắc nhẹ theo gió, còn tim thì lắc mạnh theo… ai đó. Có đôi sau này cưới nhau, vẫn kể rằng “tụi mình yêu nhau từ cái cầu tre đó”, nghe mà thấy quê hương cũng góp phần làm mai.

Chuyện cặp học trò 17–18 tuổi
Và rồi có một câu chuyện mà mỗi lần nhớ lại, ai cũng thấy lòng mình mềm đi như sợi rơm phơi nắng. Đó là chuyện của một cậu học trò 18 tuổi – dân đồng ruộng chính hiệu, da đen giòn, chân đi đất quen hơn đi giày; và cô nữ sinh 17 tuổi từ chốn thị thành, áo trắng tinh, tóc dài, mắt sáng như giọt sương đầu ngọn lúa.

Cô về quê ngoại chơi vài ngày, còn cậu – hàng xóm – được giao nhiệm vụ “dẫn con bé thành phố đi thăm đồng cho biết”. Nghe thì đơn giản, nhưng với cậu, đó là nhiệm vụ… rung tim nhất trong đời.

Chiều hôm ấy, trời trong veo, gió thổi qua cánh đồng lúa đang thì con gái. Cậu dẫn cô đi dọc bờ kênh, rồi dừng lại trước một cây cầu khỉ cong như lưỡi liềm. Cô tròn mắt:
- “Trời ơi, đi qua cái này hả? Té thì sao?”
- “Té thì… ướt. Nhưng em đừng lo, anh đi trước.”

Cậu nói câu đó mà tai đỏ lên như trái gấc. Cô cười, nụ cười làm gió cũng muốn đứng lại nghe.

Cậu bước lên trước, đi nhẹ như con cò lội ruộng.

Cô thì run, tay bám chặt cây tay vịn bằng tre, bước từng bước nhỏ xíu. Mỗi lần cầu lắc, cô hét khẽ một tiếng, còn cậu quay lại cười trấn an:
- “Không sao đâu, cầu này anh đi từ nhỏ.”

Đến giữa cầu, cô dừng lại, gió thổi làm tóc bay nhẹ. Dưới chân là dòng nước trong veo, phản chiếu bầu trời chiều vàng mật. Cô nói nhỏ:
- “Đẹp quá… Ở thành phố không có cái gì giống vậy.”

Cậu đứng cách cô vài bước, nhìn mà tim đập như trống hội. Cả đời cậu chưa từng thấy cảnh nào đẹp bằng cảnh cô gái thành phố đứng giữa cầu khỉ, áo trắng bay nhẹ, mắt long lanh vì sợ mà vẫn thích thú.

Khi qua được cầu, cô bật cười:
- “Em làm được rồi! Nhờ anh đó.”
Cậu gãi đầu, cười ngượng:
- “Ừ… tại anh quen rồi.”

Nhưng thật ra, cậu biết: đó là lần đầu tiên trong đời, cậu thấy mình muốn cây cầu khỉ… dài thêm chút nữa.

Buổi chiều hôm ấy, mặt trời lặn chậm hơn mọi ngày. Cô trở về thành phố, mang theo ký ức về một cây cầu khỉ, một cánh đồng lúa, và một cậu con trai quê chân chất. Còn cậu, mỗi lần đi qua cầu, lại nhớ nụ cười của cô – nụ cười khiến cây cầu khỉ trở thành cây cầu thơ mộng nhất đời cậu.

Vì sao cầu tre dần biến mất?
Câu trả lời lần này không phải vì nghèo, mà vì khá lên.

Khi kinh tế phát triển, khi nhà nước đầu tư hạ tầng, khi người dân có điều kiện hơn, thì cầu bê tông xuất hiện:
• Vững chãi hơn
• An toàn hơn
• Chịu được xe máy, xe bò, xe tải nhỏ
• Không bị trơn trượt khi mưa
• Không cần sửa mỗi mùa nước lớn

Cầu tre – dù duyên dáng – nhưng không thể đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng nhiều. Và thế là, từng cây, từng cây một, chúng biến mất.

Sự tiếc nuối – không chỉ tiếc một cây cầu
Người ta tiếc cầu tre không phải vì nó tiện lợi, mà vì nó đẹp – theo cách rất Việt Nam.
• Đẹp vì nó mộc mạc.
• Đẹp vì nó gắn với ký ức.
• Đẹp vì nó dạy người ta biết giữ thăng bằng – trong cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
• Đẹp vì nó là một phần của văn hóa làng quê, của những ngày chưa vội vã, chưa ồn ào.

Ngày nay, đi trên cầu bê tông, ta thấy an toàn hơn, nhanh hơn, sạch hơn. Nhưng đôi khi, ta cũng thấy mình mất đi một chút gì đó – một chút run rẩy, một chút hồi hộp, một chút hồn nhiên.

Cầu tre biến mất, nhưng ký ức về nó thì không. Nó nằm trong những câu chuyện kể lại cho con cháu, trong những tấm ảnh cũ, trong những buổi chiều nhớ quê, và trong cả những giấc mơ mà ta thấy mình lại chạy băng băng qua một cây cầu lắc lư, nghe tiếng nước chảy dưới chân và tiếng gió thổi qua kẽ lá tre.

Cây cầu tre đã đi xa, tuổi thơ vẫn còn đó
Cầu tre, cầu khỉ, cầu dừa – những chiếc cầu nhỏ bé ấy từng nối bờ này với bờ kia, nhưng thật ra chúng nối nhiều hơn thế:
• Nối tuổi thơ với hiện tại
• Nối ký ức với cuộc sống hôm nay
• Nối những con người bình dị với nhau

Dù ngày nay chúng đã nhường chỗ cho cầu bê tông, hình bóng của chúng vẫn còn trong lòng mỗi người Việt – như một phần của bản sắc, của sự mộc mạc, của cái duyên quê không gì thay thế được.

Và đôi khi, giữa cuộc sống hiện đại, ta vẫn thầm mong được một lần nữa bước lên cây cầu tre cũ, để nghe nó kẽo kẹt dưới chân, để thấy mình lại nhỏ bé, lại hồn nhiên, lại can đảm như ngày xưa.

BBT Dân Việt News