Tôi năm nay năm mươi mốt tuổi, sống ở Adelaide hơn ba mươi năm. Tính ra thời gian ở Úc còn dài hơn thời gian tôi sống ở Việt Nam trước khi sang đây. Vậy mà mỗi lần soi gương, tôi vẫn thấy một ông Việt Nam chính
hiệu: tóc muối tiêu, bụng thon, nụ cười hiền, và cái kiểu ngại ngại khi ai đó khen mình làm được việc gì đó tốt. Người ta bảo dân Việt mình hay khiêm tốn. Tôi thì nghĩ: tôi có gì đâu mà khoe.

Nhưng rồi có những lúc, làm được việc gì đó ra hồn – như giúp con gái vượt qua kỳ thi khó, hay hoàn thành một dự án ở công ty – tôi cũng thấy lòng mình phổng phổng. Rồi ngay lập tức, một tiếng nói khác trong đầu nhắc: “Ê, đừng có kiêu. Coi chừng vạ miệng”.

Tôi lớn lên trong một gia đình vừa quen kinh Phật, vừa thân với nhiều bạn Tin Lành. Thành ra từ nhỏ đã nghe hai truyền thống này dạy giống nhau một điều: đừng kiêu ngạo, đừng khoe khoang.

Trong Kinh Phật, có câu rất ngắn mà tôi nhớ hoài:
“Ngã mạn là gốc của khổ đau.”

Không cần dài dòng. Chỉ cần một chữ ngã thôi là đủ mệt rồi.

Còn trong Kinh Thánh, Thư Gia-cơ có câu:
“Đức Chúa Trời chống cự kẻ kiêu ngạo, nhưng ban ơn cho kẻ khiêm nhường.” (Gia-cơ 4:6b)

Hai truyền thống khác nhau, hai ngôn ngữ khác nhau, hai nền văn hóa khác nhau, mà lại gặp nhau ở điểm:
- Khoe khoang là dở, kiêu ngạo là nguy hiểm.
- Khoe khoang làm mình xa người khác; kiêu ngạo làm mình xa chính mình.

- Vì sao khoe khoang lại nguy hiểm?
Tôi từng nghĩ khoe chút xíu thì có sao đâu. Nhưng càng lớn tuổi, càng thấy đúng là “có sao đấy”.
Khoe khoang thường dẫn đến hai chuyện:
• Một là người khác khó chịu.
• Hai là mình tự tạo áp lực cho chính mình.

Tôi từng có một đồng nghiệp người Úc, rất giỏi, nhưng cứ mỗi lần họp là anh ấy kể về thành tích của mình. Ban đầu tôi phục, sau đó thì… hơi mệt. Một lần, anh ấy nói: “Tôi là người giỏi nhất trong nhóm này”. Tôi nhìn quanh, thấy ai cũng im lặng, nhưng ánh mắt thì nói: “Ờ, giỏi thì giỏi, nhưng nói hoài nghe chán”.

Đức Phật gọi đó là mạn — cái tâm muốn hơn người. Trong Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya), Đức Phật cũng liệt kê mạn (kiêu ngạo) là một trong mười kiết sử (saṃyojana) cần đoạn trừ để đạt giải thoát.

Chúa Giê‑xu gọi đó là tự nhắc mình lên. Chúa Giê‑xu nói trong bối cảnh Ngài quở trách các thầy thông giáo và người Pha‑ri‑si, những người thích khoe khoang việc đạo đức của mình, thích được người khác chào hỏi và tôn trọng nơi công cộng. Ngài nhấn mạnh rằng sự khiêm nhường là con đường dẫn đến ân sủng và vinh hiển thật,
còn kiêu ngạo sẽ dẫn đến sự sa sút. Dù gọi bằng tên nào, kết quả giống nhau: khổ đau.

- Nhưng có nên tự hào không?
Đây mới là câu hỏi khó. Nếu không được khoe, không được kiêu, vậy có được tự hào không?
Tôi nghĩ: được, và cần nữa là đằng khác.
Tự hào khác khoe khoang ở chỗ:
• Khoe khoang là nói cho người khác nghe để họ công nhận.
• Tự hào là nói cho chính mình nghe để mình tiếp tục cố gắng.

Tự hào là một dạng năng lượng nội tâm. Nó giống như cái lò sưởi trong mùa đông Adelaide – không ai thấy, nhưng nó giữ mình ấm.

Trong tâm lý học, có nghiên cứu của nhà khoa học David DeSteno (Đại học Northeastern, 2016) cho thấy niềm tự hào lành mạnh giúp con người kiên trì hơn, đạo đức hơn và có động lực làm việc tốt hơn. Nhưng ông cũng nhấn mạnh: tự hào chỉ tốt khi nó không biến thành kiêu ngạo.
Tự hào lành mạnh (authentic pride) giúp ta phát triển.
Kiêu ngạo (hubristic pride) thì kéo ta xuống.
Hai thứ này chỉ cách nhau một sợi tóc.

- Hãnh diện – một chữ rất Việt
Người Việt mình hay dùng chữ “hãnh diện”. Nó có chút gì đó mềm hơn “tự hào”, nhưng cũng có chút gì đó dễ trượt sang khoe khoang.

Tôi nhớ hồi mới sang Úc, tôi đi làm nail phụ cho dì tôi. Mỗi lần làm được bộ móng đẹp,
khách khen, tôi thấy hãnh diện lắm. Nhưng tôi không nói ra. Tôi chỉ cười. Dì tôi bảo: “Con làm tốt thì cứ vui, nhưng đừng khoe. Người ta khen là đủ rồi”.

Câu đó theo tôi suốt ba mươi năm.
Hãnh diện đúng cách là biết mình làm tốt, nhưng không cần ai phải biết.

- Vì sao người ta “đứt gánh giữa đường”?
Tôi từng chứng kiến nhiều người rất giỏi, rất có tiềm năng, nhưng rồi bỏ cuộc giữa chừng. Không phải vì họ kém. Mà vì họ không biết tự hào đúng cách.

Có người làm được chút thành công, rồi khoe quá, kiêu quá. Khi gặp thất bại đầu tiên, họ không chịu nổi. Vì hình ảnh họ dựng lên quá lớn, còn con người thật thì chưa đủ vững.

Có người lại quá khiêm tốn, đến mức không dám tự hào, không dám ghi nhận nỗ lực của chính mình. Khi không có chút tự hào nào để nuôi dưỡng động lực, họ dễ nản, dễ bỏ cuộc.

Nghiên cứu của nhà tâm lý học Carol Dweck (Đại học Stanford) về mindset cho thấy:
• Người có tự hào lành mạnh thường có growth mindset – tin rằng mình có thể phát triển.
• Người không dám tự hào hoặc tự hào sai cách dễ rơi vào fixed mindset – sợ thất bại, sợ bị đánh giá, nên bỏ cuộc sớm.

Tự hào đúng cách giúp ta đi đường dài. Tự hào sai cách khiến ta “đứt gánh giữa đường”.

- Vậy tự hào thế nào cho ổn?
Tôi tự rút ra ba điều, sau ba mươi năm sống ở Adelaide, sau nhiều lần vấp ngã, và sau nhiều lần tự hỏi mình có gì đâu mà khoe:
• Tự hào về nỗ lực, không phải kết quả
Kết quả có khi do may mắn. Nỗ lực thì luôn thật.

• Tự hào trong im lặng
Không phải giấu, mà là giữ cho mình. Giống như người làm vườn, nhìn cây lớn lên mà mỉm cười – không cần livestream.

• Tự hào để tiếp tục làm tốt hơn
Nếu tự hào khiến mình dừng lại, đó là kiêu ngạo.
Nếu tự hào khiến mình muốn làm tốt hơn, đó là khiêm nhường.

- Một chút dí dỏm cho đời bớt nặng
Tôi hay đùa với bạn bè:
“Tôi mà khoe thì chỉ khoe được mỗi chuyện… không có gì để khoe”.

Nhưng thật ra, tôi có nhiều thứ để tự hào:
• Tôi đã nuôi con cái trưởng thành ở một đất nước xa quê.
• Tôi đã giữ được tiếng Việt cho con.
• Tôi đã không quên mình là người Việt, dù sống ở Adelaide hơn ba mươi năm.
• Tôi đã không trở thành người kiêu ngạo, dù đôi khi cũng muốn khoe lắm.

Tự hào vậy là đủ.

- Một chút triết lý của tuổi trung niên
• Kinh Phật dạy: “Buông bỏ ngã mạn thì tâm được an.”
• Kinh Thánh dạy: “Ai tự hạ mình xuống sẽ được nâng lên.” (Ma-thi-ơ 23:12)

Cả hai đều không bảo ta phải sống như cái bóng.

Cả hai chỉ nhắc ta: đừng để cái tôi phình to hơn trái tim.

Tôi nghĩ, sống ở Adelaide ba mươi năm, tôi học được một điều giản dị:
Tự hào là biết mình đã đi được bao xa.

Khiêm tốn là biết mình còn phải đi bao xa nữa.

Và giữa hai điều đó, tôi thấy mình đủ bình yên để tiếp tục bước. 

BBT Dạn Việt News