Tôi sinh ra ở Úc, lớn lên giữa những con đường rợp bóng bạch đàn và những mùa hè dài bất tận. Nhưng trong căn bếp nhỏ của mẹ, lúc nào cũng có một góc rất Việt Nam: mùi nước cốt dừa béo thơm, tiếng dao lách cách cắt trái cây, và nồi chè bửu lượng thơm ngon mỗi cuối tuần. Trong cái hỗn hợp ngọt ngào ấy, thứ khiến tôi mê mẩn nhất không phải là nhãn nhục, không phải là củ năng, cũng chẳng phải thạch màu mè. Mà là những hạt trắng trắng, dai dai, dẻo dẻo – thứ mà mẹ gọi là hạt Thốt Nốt.

Tôi ăn nó từ nhỏ, nhưng lúc nào cũng tưởng đó là… nhựa. Ừ thì nó trong trong, mềm mềm, cắn vào nghe “sực” một cái rất đã. Tôi từng nghĩ chắc người ta lấy nhựa cây gì đó rồi làm đông lại. Mãi đến một ngày, khi mẹ mở lon Thốt Nốt đóng hộp và tôi nhìn thấy những hạt trắng tròn tròn nằm ngập trong nước đường, tôi mới tò mò thật sự: Cái này là cái gì? Từ đâu mà ra? Sao lại ngon đến vậy?

Và thế là hành trình “đi tìm gốc gác hạt trắng” của tôi bắt đầu.

Cây Thốt Nốt – người khổng lồ hiền lành của miền nhiệt đới

Sau vài buổi tối lục lọi tài liệu, tôi phát hiện ra rằng hạt Thốt Nốt không phải nhựa, không phải thạch, mà là… hạt non của cây Thốt Nốt, một loài cây thuộc họ cau (Arecaceae). Tên khoa học của nó là Arenga pinnata, còn tiếng Anh gọi là Sugar Palm - cây cọ đường.

Nghe cái tên thôi là đã thấy ngọt rồi.

Cây Thốt Nốt cao lắm, có thể lên đến hơn 20 mét, đứng sừng sững như một người khổng lồ giữa nắng gió miền nhiệt đới. Lá của nó xoè rộng như những chiếc quạt khổng lồ, mỗi lần gió thổi là cả tán cây như múa. Người ta tìm thấy Thốt Nốt từ rất lâu, ở khắp Đông Nam Á: Thái Lan, Campuchia, Indonesia, và cả miền Tây Việt Nam – nơi những hàng Thốt Nốt trở thành biểu tượng của An Giang.

Cây Thốt Nốt mọc từ hạt, nhưng không phải hạt non mà tôi ăn đâu nhé. Hạt non chỉ để ăn. Còn hạt già, cứng như đá, mới đem gieo được. Cây lớn rất chậm, phải mất cả chục năm mới trưởng thành. Nhưng khi đã lớn rồi thì sống rất dai, có cây đến 100 năm tuổi.

Chuyện tình của cây Thốt Nốt và… trái Thốt Nốt

Cây Thốt Nốt không ra trái quanh năm. Nó ra hoa theo từng đợt, mỗi đợt là những chùm hoa lớn như chiếc chổi khổng lồ. Từ những chùm hoa ấy, trái Thốt Nốt hình thành – tròn tròn, vỏ xanh đậm và bóng, bên trong chứa ba múi hạt trắng.

Đúng rồi, ba múi. Mỗi trái Thốt Nốt có ba “ngăn”, và trong mỗi ngăn là một hạt non trắng đục – chính là thứ tôi ăn trong chè bửu lượng.

Công việc gian nan để lấy được ba hạt trắng
Đọc sách thì thấy nhẹ nhàng, nhưng đời thực thì… không thơ mộng như vậy.

Người dân miền Tây kể rằng nhựa từ trái Thốt Nốt tươi bám vào da sẽ gây ngứa, rát, nóng ran như bị kiến lửa cắn. Ai không quen có khi còn nổi mẩn đỏ cả buổi. Vì vậy, họ không bao giờ tách hạt trực tiếp từ trái tươi.

Thay vào đó, họ có hai cách:

• Luộc trực tiếp trái trong nước sôi
Trái Thốt Nốt được bỏ nguyên vào nồi lớn, nấu liên tục khoảng 2 giờ rưỡi. Nhiệt độ cao làm nhựa mất độc tính, vỏ mềm lại, dễ cắt.

• Hoặc hấp cách thủy
Cũng mất chừng ấy thời gian, nhưng giữ được độ mềm tự nhiên của hạt hơn.

Sau khi trái đã chín, người ta vớt ra, để nguội, rồi dùng dao cắt phần chỏm. Lúc này, ba múi hạt trắng hiện ra, tròn trịa, mát lạnh, nhìn như ba viên ngọc nhỏ nằm trong chiếc hộp xanh xám (sau khi luộc hoặc hấp).

Tôi nghe mà thấy thương người làm nghề. Để có được những hạt trắng tôi ăn ngon lành trong ly chè, họ phải leo cây, phải chịu nắng, chịu nhựa, chịu bỏng hơi nước. Tự nhiên thấy mình ăn… chậm lại, như để biết ơn.

Từ trái Thốt Nốt đến hạt trắng trong ly chè

Hạt non sau khi lấy ra phải được rửa nhiều lần để bớt nhớt. Rồi người ta luộc nhẹ cho hạt săn lại, sau đó ngâm trong nước đường để giữ độ mềm dẻo.

Khi mở lon ra, hạt Thốt Nốt đã sẵn sàng để ăn: trắng, tròn, dai, dẻo, ngọt thanh. Cho vào chè, vào sữa đá, vào trà sữa, hay ăn không cũng ngon.

Những huyền thoại dân gian xoay quanh hạt Thốt Nốt

Người miền Tây vốn hào sảng, kể chuyện gì cũng có chút màu sắc huyền thoại. Tôi nghe được vài chuyện vui vui, kể lại cho bạn nghe:

• Huyền thoại 1: Hạt Thốt Nốt là “hạt của trời”
Người xưa bảo: cây Thốt Nốt cao quá, chỉ có Trời mới “với” tới. Nên hạt của nó là quà Trời ban, ăn vào mát lòng mát dạ, giải được nóng giận. Ai mà đang bực bội, chỉ cần ăn vài hạt là dịu xuống ngay. Tôi thử rồi, đúng thật… nhưng chắc vì ngon quá nên hết giận.

• Huyền thoại 2: Ai ăn hạt Thốt Nốt sẽ có tình duyên ngọt như đường
Vì cây Thốt Nốt cho ra đường thốt nốt – thứ đường vàng óng, thơm lừng. Người ta tin rằng ăn hạt Thốt Nốt sẽ “ngọt miệng, ngọt lòng”, nói chuyện dễ thương hơn, được người khác quý mến. Tôi ăn từ nhỏ mà tình duyên vẫn… lận đận, nên chắc huyền thoại này chỉ đúng với người khác.

• Huyền thoại 3: Hạt Thốt Nốt là “hạt của ba điều lành”
Ba múi hạt tượng trưng cho ba điều: sức khỏe – may mắn – bình an. Ai ăn đủ ba hạt trong một trái thì năm đó làm gì cũng thuận lợi. Tôi thì ăn cả chục hạt trong một ly chè, vậy mà vẫn chưa trúng số. Nhưng thôi, tin cho vui.

Ăn hạt Thốt Nốt có lợi gì không?
Hạt Thốt Nốt không chỉ ngon mà còn tốt cho sức khỏe:

• Ít calo, không gây tăng cân nếu ăn vừa phải

• Giàu chất xơ, giúp tiêu hoá tốt

• Có khoáng chất như kali, canxi

• Giúp giải nhiệt, rất hợp với khí hậu nóng

Nhưng ai không nên ăn?
• Người tiểu đường nên hạn chế vì hạt thường được ngâm nước đường

• Người đang giảm cân cũng nên coi chừng lượng đường trong món chè

• Trẻ nhỏ dưới 2 tuổi có thể bị nghẹn nếu hạt quá dai

Sau khi biết hết mọi chuyện, tôi nhìn hạt Thốt Nốt bằng ánh mắt khác. Không còn là “miếng nhựa trắng trắng” nữa, mà là một phần của cả một câu chuyện dài: từ những hàng Thốt Nốt cao vút ở An Giang, đến bàn tay người nông dân tách từng múi hạt, đến nhà máy đóng hộp, rồi vượt biển sang tận Úc.

Mỗi lần mẹ nấu chè bửu lượng, tôi lại múc thêm vài muỗng hạt Thốt Nốt, nhai chậm rãi, để cảm nhận cái dẻo dai ấy như một sợi dây nối tôi với quê hương. Dù sinh ra ở Úc, tôi vẫn thấy trong mình có một góc rất Việt Nam – và đôi khi, chỉ cần một hạt trắng nhỏ xíu cũng đủ để nhắc tôi nhớ điều đó.

BBT Dân Việt News