Tui năm nay cũng đã bước qua tuổi sáu mươi, tóc bạc lốm đốm như mấy cây bạch đàn mùa đông. Sống ở Úc hơn ba chục năm, vậy mà có những chuyện tưởng đơn giản như ba chữ bổn phận – trách nhiệm – nghĩa vụ lại làm tui lấn cấn hoài. Không phải vì tui không hiểu tiếng Việt, mà vì… con cháu tui nó hiểu khác.

Mỗi lần nhắc tụi nhỏ chuyện phụ giúp ông bà, hay chí ít là gọi điện hỏi thăm, là y như rằng tụi nó cười cười:
“Ba ơi, cái đó đâu phải nghĩa vụ của tụi con.”
Hoặc:
“Con bận lắm, con có responsibilities riêng của con.”

Nghe mà tui buồn như mưa dầm xứ Huế. Tui nhớ hồi nhỏ, ông bà tui chỉ cần hắng giọng một cái là cả đám cháu đã chạy rần rần. Không ai dám hỏi “tại sao”, càng không ai đòi “quyền tự do cá nhân”. Hồi đó, tụi tui làm vì bổn phận – cái bổn phận được dạy từ nhỏ, như hơi thở vậy.

Giờ tụi nhỏ lớn lên ở Úc, sống theo kiểu Úc, nói tiếng Anh như gió, còn tiếng Việt thì… lúc được lúc mất. Mà cái làm tui đau đầu nhất là tụi nó dùng ba chữ duties – responsibilities – obligations theo kiểu của tụi nó, rồi áp vô gia đình mình, khiến tui nhiều khi nghe mà… muốn xỉu.

Vậy nên tui mới viết mấy dòng này gửi báo Dân Việt, vừa để tâm sự, vừa để chia sẻ với những ai cũng đang trăn trở như tui.

- Bổn phận – cái chữ nghe xưa mà thương
Trong lòng tui, bổn phận là thứ thiêng liêng nhất.
Bổn phận làm con.
Bổn phận làm cha.
Bổn phận làm cháu.
Bổn phận với gia đình, với quê hương, với người đã nuôi mình lớn.

Ngày xưa, ông bà tui không bao giờ nói “con phải có trách nhiệm với gia đình”. Ông bà chỉ nói: “Rứa là bổn phận của mi.”
Nghe nhẹ mà nặng. Nặng mà lại ấm.

Nhưng khi hỏi tụi nhỏ “con có nhớ bổn phận của mình không”, tụi nó tròn mắt:
“Bổn phận là gì ba? Ở trường con chỉ nghe ‘duties’ thôi.”

Rồi tui mới hiểu: Duties trong tiếng Anh thường dùng cho công việc, vai trò, chức vụ.

Ví dụ: duty of a nurse, duty of a police officer.

Còn trong gia đình, người Úc ít khi dùng chữ này.

Vậy là cái chữ “bổn phận” của tui… không có bản dịch trọn vẹn trong tiếng Anh. Nó giống như mắm ruốc – thơm
với mình, mà người Tây ngửi là… chạy.

- Trách nhiệm – tụi nhỏ hiểu theo kiểu của tụi nhỏ
Tụi nhỏ ở Úc nói “responsibility” suốt ngày.

Nhưng cái “responsibility” của tụi nó khác cái “trách nhiệm” tui được dạy.

Với tui, trách nhiệm là phần việc mình phải làm vì mình thuộc về gia đình đó.

Cha mẹ già – con cái có trách nhiệm chăm. Nhà có chuyện – anh em có trách nhiệm đỡ đần.

Còn với tụi nhỏ, “responsibility” là những thứ liên quan đến cuộc sống cá nhân:
– Trách nhiệm với công việc
– Trách nhiệm với tài chính
– Trách nhiệm với sức khoẻ tinh thần
– Trách nhiệm với… con mèo

Còn trách nhiệm với cha mẹ? Tụi nó không phủ nhận, nhưng tụi nó không xem đó là “mặc định”. Tụi nó xem đó là lựa chọn dựa trên tình cảm, chứ không phải điều bắt buộc. Tui nghe mà… hụt hẫng.

- Nghĩa vụ – chữ này tụi nhỏ sợ nhất
Tui mà lỡ nói: “Làm con thì phải có nghĩa vụ với cha mẹ.”

Là tụi nhỏ phản ứng liền: “Ba ơi, nghĩa vụ là nghĩa vụ pháp lý. Con đâu có bị luật bắt phải làm.” Tui nghe mà muốn… ngồi xuống thở oxy.

Trong tiếng Anh, obligation đúng là thường mang nghĩa ràng buộc pháp lý hoặc hợp đồng.

Người Úc nghe chữ này là nghĩ tới:
– nghĩa vụ thuế
– nghĩa vụ hợp đồng
– nghĩa vụ pháp lý khi ký giấy tờ

Chứ nghĩa vụ với gia đình?
Không có luật nào bắt.
Không ai nói ra.
Không ai dùng chữ đó.

Vậy nên khi tui nói “nghĩa vụ”, tụi nhỏ nghe như tui đang… ép buộc.

- Vậy người Úc dùng chữ gì trong gia đình?
Sau khi hỏi han, đọc báo, nói chuyện với mấy ông bạn già người Úc, tui mới hiểu: Người Úc không dùng ba chữ này để nói về gia đình.

Họ dùng những chữ khác, nhẹ hơn, mềm hơn, ít tính ràng buộc hơn:
– Care (chăm sóc)
– Support (hỗ trợ)
– Be there for each other (có mặt khi cần)
– Family commitment (cam kết gia đình – nhưng cũng nhẹ thôi)

Họ quan niệm:
Gia đình là nơi tự nguyện yêu thương, không phải nơi “phải làm cái này, phải làm cái kia”.

Nghe thì hay, nhưng với người Việt mình – nhất là người miền Trung như tui – đôi khi nó… lỏng quá.

- Tui hiểu ra điều gì sau bao nhiêu năm lấn cấn
Tui nhận ra một điều: Không phải tụi nhỏ vô tâm.

Chỉ là tụi nó lớn lên trong một hệ giá trị khác.

Tụi nó không dùng chữ “bổn phận”, nhưng tụi nó thương mình theo cách của tụi nó.

Tụi nó không nói “nghĩa vụ”, nhưng khi mình bệnh, tụi nó vẫn chạy tới.

Tụi nó không nói “trách nhiệm”, nhưng tụi nó vẫn lo cho mình khi cần.

Chỉ là tụi nó không thích bị ràng buộc bằng những chữ nặng nề. Còn mình – thế hệ cũ – quen với sự ràng buộc đó.

Ràng buộc làm mình thấy an tâm. Còn tụi nhỏ – thế hệ mới – thấy ràng buộc là… áp lực. Hai bên đều thương nhau, chỉ khác cách thể hiện.

- Tui viết bài này để làm gì?
Tui viết để nói với những ai đang buồn như tui rằng:
Đừng vội trách con cháu. Cũng đừng vội trách mình.
Chỉ cần hiểu rằng:
– “Bổn phận” của mình là yêu thương tụi nó
– “Trách nhiệm” của tụi nó là sống tử tế
– “Nghĩa vụ” duy nhất của cả hai bên là… giữ liên lạc và đừng bỏ nhau

Còn chuyện tụi nó có phụ giúp mình như hồi xưa mình phụ ông bà hay không – cái đó tuỳ duyên, tuỳ tình, tuỳ cách giáo dục.

Nhưng tui tin: Nếu mình sống tử tế, thương con cháu đúng mực, không đòi hỏi, không trách móc, thì tụi nó sẽ tự biết quay về. Không phải vì nghĩa vụ. Không phải vì trách nhiệm. Mà vì tình.

Tui giờ không còn buồn như trước. Tui hiểu rằng mỗi nền văn hoá có cách diễn đạt khác nhau. Tiếng Việt mình giàu tình cảm, nên ba chữ “bổn phận – trách nhiệm – nghĩa vụ” nghe nặng mà thương.

Tiếng Anh thực tế, nên ba chữ “duties – responsibilities – obligations” nghe… lạnh như mùa đông Canberra.
Nhưng tình gia đình thì ở đâu cũng giống nhau. Chỉ cần mình giữ được cái gốc, còn ngọn thì để tụi nhỏ tự uốn theo gió.

Tui viết bài này gửi báo Dân Việt, mong ai đang trăn trở như tui sẽ thấy lòng nhẹ hơn. Vì cuối cùng, điều quan trọng nhất không phải là tụi nhỏ dùng chữ gì, mà là tụi nó còn nhớ mình, còn thương mình, còn coi mình là một phần trong cuộc đời của tụi nó.

Rứa là đủ rồi. 

(Bài viết của 1 đọc giả Dân Việt News)