Phụ nữ Himba bán đồ thủ công tại một khu chợ ở Windhoek, Namibia. Trang sức, vòng tay và các sản phẩm thủ công truyền thống là một phần hoạt động kinh tế của một số phụ nữ Himba khi tiếp xúc với thị trường và khách du lịch.
Namibia, quốc gia nằm ở vùng tây nam châu Phi bên bờ Đại Tây Dương, là kiểu nơi chỉ cần nghe qua một phong tục thôi là người ta đã muốn xách ba lô lên đường. Không phải vì có những thành phố hào nhoáng
hay những khu nghỉ dưỡng sang trọng, mà vì giữa vùng đất khô cằn ấy tồn tại những cộng đồng sống theo cách khiến ta phải tự hỏi lại: “Thế nào mới là bình thường?”. Và giữa miền đất nắng gắt, gió nóng và những triền đất nứt nẻ ấy, người Himba nổi lên như một dấu chấm đỏ giữa sa mạc.
Ở vùng Kunene, phía tây bắc Namibia, phụ nữ Himba bước ra đường là ai cũng phải ngoái nhìn: làn da đỏ nâu, mái tóc bện cầu kỳ, và một mùi thơm không giống bất kỳ loại nước hoa nào trong các cửa hàng mỹ phẩm. Họ không chỉ khác biệt về vẻ ngoài, mà còn khác biệt trong cách họ hiểu về sạch, đẹp và chăm sóc
cơ thể.
Một người mẹ Himba cho con bú tại miền bắc Namibia. Việc nuôi con bằng sữa mẹ là một phần quan trọng trong đời sống gia đình Himba; một nghiên cứu gần đây ghi nhận việc cho con bú gần như phổ biến trong cộng đồng Himba ở vùng Kunene.
Khi câu hỏi “chị có hay tắm không?” trở nên vô duyên
Tôi từng nghĩ, nếu một ngày nào đó gặp một phụ nữ Himba và hỏi: “Chị có thường xuyên tắm không?”, chắc tôi sẽ trở thành người vô duyên nhất vùng. Không phải vì họ không quan tâm đến chuyện vệ sinh, mà vì với họ, khái niệm “tắm” không thể đo bằng số lần đứng dưới vòi sen như chúng ta vẫn làm.
Người Himba sống bán du mục giữa vùng đất khô hạn bậc nhất châu Phi. Nước ở đây quý đến mức mỗi giọt đều phải tính toán. Nhiều khu vực khô đến mức một dòng nước nhỏ cũng trở thành tài sản đáng quý. Trong hoàn cảnh ấy, việc dành nước để tắm mỗi ngày nghe gần như xa xỉ. Và họ đã tìm ra một cách khác để giữ cơ thể sạch sẽ mà không cần lãng phí thứ quý giá ấy.
“Phòng tắm” của người Himba là… khói thơm
Phụ nữ Himba làm sạch cơ thể bằng khói thơm. Họ đốt thảo mộc và nhựa cây, rồi ngồi gần nguồn khói để khói bao phủ cơ thể và quần áo. Nếu người hiện đại có phòng tắm với vòi sen, nước nóng và đủ loại sữa tắm, thì người Himba có một kiểu “phòng xông hơi” phiên bản thiên nhiên—không hóa đơn tiền nước, không đường ống, chỉ có khói và hương thơm.
Khói thơm không chỉ tạo mùi dễ chịu mà còn là một phần trong sinh hoạt vệ sinh hằng ngày. Nó nhắc ta rằng
khái niệm “sạch” không phải nơi nào cũng giống nhau. Chúng ta có xà phòng, dầu gội và nước nóng; họ có khói thơm. Hai cách khác nhau nhưng cùng mục đích: giữ cơ thể dễ chịu trong điều kiện sống của mình.
Bí mật màu đỏ trên làn da
Nhưng thứ khiến người Himba nổi tiếng nhất lại là màu đỏ trên da. Phụ nữ Himba phủ lên da và tóc một hỗn
hợp gọi là otjize, gồm đất son đỏ trộn với chất béo hoặc bơ sữa, đôi khi thêm nhựa thơm. Nhìn từ xa, trông như một lớp trang điểm đậm, nhưng thật ra đó là mỹ phẩm, là lớp bảo vệ, là truyền thống và cũng là quan niệm về vẻ đẹp.
Đất son đỏ chứa khoáng chất hematite, tạo màu đỏ đặc trưng và có khả năng phản xạ bức xạ mặt trời. Trong môi trường nắng nóng, bụi và côn trùng, otjize trở thành “kem chống nắng”, “kem dưỡng”, “nước hoa” và “sản phẩm chăm sóc tóc” cùng lúc. Một thứ mà người hiện đại phải mua cả giỏ mỹ phẩm mới có thể thay thế.
Otjize không chỉ làm đẹp mà còn giúp duy trì vệ sinh trong điều kiện thiếu nước. Khi không thể tắm thường
xuyên, lớp đất son và chất béo giúp bảo vệ da, hạn chế bụi bẩn bám vào và giữ cơ thể ở trạng thái dễ chịu. Đó là một hệ thống chăm sóc cơ thể được xây dựng từ những gì thiên nhiên cho phép.
Một thứ, nhiều công dụng
Điều thú vị nhất ở otjize là nó không chỉ có một công dụng:
• Làm đẹp: tạo màu đỏ nâu đặc trưng trên da và tóc.
• Bảo vệ: giúp da chịu đựng khí hậu nắng nóng, khô và nhiều bụi.
• Chăm sóc tóc: giữ nếp và bảo vệ tóc khỏi môi trường khắc nghiệt.
• Tạo mùi: khi kết hợp với nhựa thơm, otjize trở thành một loại nước hoa bản địa.
• Vệ sinh: trong điều kiện thiếu nước, nó góp phần duy trì sự sạch sẽ theo cách phù hợp.
Không phải “thay nước bằng đất”, mà là xây dựng một hệ thống chăm sóc cơ thể dựa trên những gì thiên nhiên cho phép. Nhiều nghiên cứu thậm chí còn quan tâm đến khả năng chống tia cực tím của đất son Himba—một minh chứng rằng kiến thức bản địa đôi khi đi trước khoa học hiện đại một bước.
Đừng vội gọi họ là “không sạch”
Chúng ta thường nhìn phong tục khác mình rồi phán xét: không tắm bằng nước thì “không sạch”, bôi đất lên
người thì “kỳ lạ”, xông khói để làm sạch thì “khó hiểu”. Nhưng nếu đặt họ trở lại đúng nơi họ sống—một vùng đất mà nước quý hơn vàng—mọi thứ lập tức trở nên hợp lý.
Trong một thành phố có nước máy, việc tắm mỗi ngày là điều bình thường. Nhưng giữa vùng đất khô hạn, nơi nước uống, nước cho gia súc và nước cho sinh hoạt đều quý giá, sử dụng nước một cách tiết kiệm lại là lựa chọn hoàn toàn có lý.
Tập quán của một dân tộc không tự nhiên xuất hiện. Nó là kết quả của hàng trăm năm quan sát khí hậu, đất đai, động vật, cây cỏ và tìm cách sống sót. Vì thế, câu hỏi đúng không phải là “Sao họ làm vậy?”, mà là “Điều gì khiến họ phải làm vậy?”.
Biến thiếu thốn thành văn hóa
Điều khiến người Himba đặc biệt không phải vì họ “không tắm”, mà vì họ biến sự thiếu thốn thành văn hóa:
• Thiếu nước, họ tiết kiệm nước.
• Khí hậu khắc nghiệt, họ dùng đất son và chất béo để bảo vệ da.
• Không có nước hoa hiện đại, họ dùng nhựa thơm và khói.
• Không có mỹ phẩm công nghiệp, họ lấy nguyên liệu từ chính vùng đất mình sống.
Từ những điều tưởng như rất giản dị ấy, một nét văn hóa độc đáo hình thành: làn da đỏ nâu, mùi khói thơm, mái tóc bện cầu kỳ và một cách hiểu rất riêng về sạch và đẹp.
Tôi rời câu chuyện về người Himba với một suy nghĩ vui: có lẽ “văn minh” không phải lúc nào cũng là có nhiều thứ hơn. Đôi khi, văn minh là biết mình có gì, thiếu gì và sống hài hòa với những gì thiên nhiên cho phép.
Và có lẽ, lần sau đứng dưới vòi sen quá lâu, tôi sẽ nhớ đến miền đất đỏ ở Namibia - và tự hỏi liệu mình có đang dùng nước như thể nó sẽ chảy mãi mãi hay không.
BBT Dân Việt News
