Một hành động “xấu” có tới ba sắc thái...
Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt, người xưa vẫn nói:
“Ở đời muôn sự của chung,
Hơn nhau chữ tín, người dùng mới tin.”
Ấy vậy mà giữa dòng đời xuôi ngược, chữ tín nhiều khi bị đem ra đổi chác, đánh tráo, thậm chí chà đạp. Người ta bịp nhau, lừa nhau, gạt nhau – ba chữ nghe tưởng giống nhau, nhưng mỗi chữ lại mang một sắc thái riêng, một nỗi đau riêng, và một bài học riêng.
- BỊP – cái bẫy của lời ngon tiếng ngọt
Bịp là khi người ta dùng lời hay ý đẹp, vẻ ngoài tử tế để che giấu ý đồ thật.
Nó bắt đầu từ thuở con người biết dùng ngôn từ để “đánh bóng” bản thân. Trong dân gian, kẻ bịp là kẻ chủ động, còn người nghe - vì tin, vì cả tin, hoặc vì muốn tin - trở thành kẻ bị động.
Bịp giống như chiếc bánh vẽ: nhìn thì ngon, cắn vào mới biết toàn bột màu.
- LỪA – sự tính toán có chủ đích
Lừa là hành vi có kế hoạch, có chuẩn bị, có chủ đích rõ ràng.
Kẻ lừa thường tinh vi hơn kẻ bịp: họ không chỉ nói hay, mà còn dựng cả một câu chuyện, một bối cảnh, một “vở kịch” để người khác tin.
Trong dân gian, lừa là hành vi của kẻ “đầu trộm đuôi cướp”, còn người bị lừa thường là người thiếu cảnh giác hoặc quá tin vào thiên hạ - “tưởng ai cũng đều tốt”.
- GẠT – sự phản bội niềm tin
Gạt là khi người ta đã tin rồi, đã gửi gắm rồi, đã mở lòng rồi - và rồi bị phản bội.
Nếu bịp là lời nói, lừa là kế hoạch, thì gạt là cú đâm sau lưng.
Người chủ động là kẻ phản bội, còn người bị động là người từng tin tưởng.
- Người Úc bị bịp, lừa và gạt như thế nào?
Dù là một xã hội phát triển, Úc vẫn là mảnh đất màu mỡ cho những chiêu trò bịp – lừa – gạt.
Theo Sở Thống kê Úc (Australian Bureau of Statistics - ABS):
• 1 trong 10 người Úc bị gian lận thẻ (card fraud) trong năm 2023–24
• Tỷ lệ nạn nhân scam tăng từ 2.5% lên 3.1% chỉ trong một năm
• Người Úc mất 2.2 tỷ đô vì trò gian lận trên thẻ tín dụng trong năm 2023
• Tổng cộng 3.5 triệu người Úc trải nghiệm một dạng lừa đảo hoặc gian lận trong năm 2023–24 – gồm 2.1 triệu nạn nhân của màn gian lận thẻ, 675,300 nạn nhân scam, 255,000 nạn nhân đánh cắp danh tính (để làm chuyện
gian).
• Tổng thiệt hại từ thẻ bị gian lận lên tới 2.1 tỷ đô, chưa tính các loại scam khác như romance scam, phishing, computer support scam…
Nếu cộng cả các loại lừa đảo khác (không chỉ thẻ), con số thiệt hại thực tế còn lớn hơn nhiều.
→ Nghĩa là: người Úc – dù sống trong xã hội văn minh – vẫn bị bịp, lừa và gạt mỗi ngày.
- Vì sao người Úc dễ bị bịp – lừa – gạt?
Câu trả lời là do ba khía cạnh sau đây:
• Công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng đề phòng của con người
Càng dùng nhiều công nghệ, nguy cơ bị scam càng tăng - điều này được ABS xác nhận rõ ràng.
• Tâm lý tin tưởng vào hệ thống
Người Úc quen với sự minh bạch, nên khi gặp email giả mạo ngân hàng, cuộc gọi giả danh chính phủ, họ dễ tin.
• Sự tinh vi của kẻ gian
Kẻ lừa đảo ngày nay không còn “đầu trộm đuôi cướp” kiểu cũ. Chúng dùng AI, deepfake, website giả, số điện thoại giả, thậm chí giả giọng người thân.
- Ba chữ “bịp – lừa – gạt” trong đời sống Úc hiện đại
• Bịp – những lời đường mật trên mạng
Scam tình cảm (romance scam), quảng cáo đầu tư “lợi nhuận 30%/tháng”, tin nhắn “bưu kiện đang chờ”…
Tất cả đều là những chiếc bánh vẽ.
• Lừa – những kế hoạch tinh vi
Kẻ lừa dựng website giả, app giả, email giả danh ATO, Medicare, ngân hàng.
Chúng có kịch bản, có đội ngũ, có công nghệ.
• Gạt – khi niềm tin bị phản bội
Nhiều người Úc bị gạt bởi chính người quen: bạn bè mượn tiền không trả, đối tác làm ăn bỏ trốn, người thân lợi dụng lòng tin.
- Làm sao để không bị bịp, bị lừa, bị gạt?
Phải khôn ngoan, tỉnh táo và đừng dễ tin người.
1. Giữ cái đầu tỉnh táo – bài học dân gian xưa nay vẫn đúng
Người xưa dạy:
“Thấy lợi thì đừng vội mừng,
Thấy lời ngon ngọt thì đừng vội tin.”
2. Khôn khéo kiểm tra thông tin từ nguồn chính thức
• Không tin email, tin nhắn yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân.
• Luôn kiểm tra trực tiếp trên website chính phủ hoặc ngân hàng.
3. Không chuyển tiền khi chưa xác minh
Dù là người thân, bạn bè, đối tác - hãy gọi trực tiếp để xác nhận.
4. Cài đặt bảo mật mạnh
• Xác thực hai lớp (2FA)
• Mật khẩu mạnh
• Không dùng Wi-Fi công cộng để giao dịch
5. Báo cáo ngay khi nghi ngờ
Scamwatch và ABS đều khuyến khích người dân báo cáo để ngăn chặn thiệt hại lan rộng.
- Tình đời vẫn đẹp khi ta biết giữ mình
Tình đời vốn muôn màu: có ngọt, có đắng, có thật thà, có gian dối. Nhưng giữa những màn bịp – lừa – gạt, con người vẫn có thể giữ cho mình một trái tim sáng và một cái đầu tỉnh.
Người xưa nói: “Ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác.”
Nhưng thời nay, “ở hiền” thôi chưa đủ - phải ở hiền mà biết đề phòng, phải thương người nhưng không cả tin, phải sống tử tế nhưng không ngây thơ.
Vì đời là vậy:
- Ai cũng có thể là người bị động nếu không tỉnh táo.
- Ai cũng có thể trở thành nạn nhân nếu không biết tự bảo vệ mình.
Nhưng khi hiểu rõ ba chữ bịp – lừa – gạt, khi biết cách đối phó, ta sẽ không chỉ bảo vệ được tiền bạc, mà còn giữ được sự bình yên trong lòng - thứ tài sản quý nhất của mỗi con người.
Người Sydney
