Có một buổi sáng, tôi ngồi uống cà phê với mấy ông bạn già trong công viên, nói với nhau nghe chuyện
trên trời dưới đất… rồi cũng quay về chuyện... bệnh tật.
Ông thì mới thay khớp gối. Ông thì vừa đặt stent tim. Ông khác đang lo đường huyết lên xuống thất thường.
Ai cũng thuộc tên thuốc còn hơn thuộc tên cháu nội.
Đang lúc câu chuyện sắp chuyển sang phần “thi xem ai có nhiều bệnh hơn”, một ông bạn bỗng cười ha hả:
- Các ông biết thuốc gì giúp tôi khỏe nhất không?
Mọi người đoán đủ thứ.
Ông lắc đầu.
- Không phải thuốc. Là... thứ Năm hằng tuần.
Cả bàn ngơ ngác.
Ông giải thích:
- Thứ Năm nào tôi cũng đi sinh hoạt tại Hội Cao Niên. Đi hát vài bài, đánh cờ vài ván, phụ dọn bàn ghế, pha bình trà, nói chuyện với mấy ông bà bạn. Về nhà ăn cơm ngon hơn, ngủ ngon hơn, sáng hôm sau lại thấy mình còn muốn bước ra khỏi cửa.
Không ai cười nữa.
Vì ai cũng hiểu ông đang nói thật.
Từ hôm ấy, câu nói “thuốc của tôi là thứ Năm hằng tuần” cứ quanh quẩn trong đầu tôi.
Là một người Việt đã sống ở Úc hơn ba mươi lăm năm, nay cũng đã bước qua tuổi bảy mươi, tôi bắt đầu để ý hơn đến những người cùng thế hệ. Có người nghỉ hưu mà lúc nào cũng rạng rỡ. Có người kinh tế dư dả, con cháu thành đạt, nhưng ngày càng khép mình, ít nói, rồi dần dần chỉ còn quanh quẩn với chiếc tivi, chiếc
điện thoại và bốn bức tường.
Điều làm tôi ngạc nhiên là sự khác biệt ấy không chỉ được nhắc đến trong những câu chuyện đời thường.
Nó xuất hiện ngày càng nhiều trong các công trình nghiên cứu của y học, tâm lý học, xã hội học và khoa học về lão hóa.
Các nhà nghiên cứu không còn chỉ hỏi “ăn gì để sống lâu?”, “tập thể dục bao nhiêu là đủ?” hay “uống thuốc nào tốt?”
Họ bắt đầu đặt thêm một câu hỏi rất giản dị: “Người cao tuổi có còn được nối kết với cộng đồng hay không?”
Câu hỏi ấy nghe có vẻ thuộc về tình cảm. Nhưng câu trả lời lại nằm trong những tạp chí y khoa hàng đầu thế giới.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, bên cạnh dinh dưỡng, vận động và chăm sóc y tế, chất lượng các mối quan hệ xã hội cũng có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Điều đó không có nghĩa rằng chỉ cần tham gia hội đoàn là sẽ sống lâu hơn, nhưng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy những kết nối xã hội tích cực là một thành phần quan trọng của quá trình lão hóa khỏe mạnh.
Vì thế, tôi quyết định thực hiện loạt bài này.
Không phải để cổ vũ mọi người “đi sinh hoạt cho đông vui” theo phong trào.
Càng không phải để biến hội đoàn thành một thứ “thần dược”.
Điều tôi muốn cùng quý đọc giả tìm hiểu là: Sinh hoạt hội đoàn thật sự có ích ở điểm nào?
Thế nào là một hội đoàn lành mạnh?
Có phải hội nào cũng nên tham gia?
Làm sao để người cao tuổi tìm được một nơi mình vừa được cần đến, vừa tìm thấy niềm vui, mà không bị cuốn vào thị phi, tiêu cực hay những sinh hoạt thiếu ý nghĩa?
Tôi không định trả lời những câu hỏi ấy bằng cảm tính.
Chúng ta sẽ cùng đi qua các công trình nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các đại học, các viện nghiên cứu về lão khoa, các nhà tâm lý học và xã hội học; rồi đối chiếu với những câu chuyện rất đời thường của cộng đồng người Việt tại Úc.
Biết đâu, sau khi đọc xong loạt bài này, chúng ta sẽ khám phá ra rằng...
Có những toa thuốc không nằm trên kệ nhà thuốc.
Chúng bắt đầu từ một cái bắt tay, một buổi sinh hoạt, một tiếng cười và cảm giác rằng, ở tuổi xế chiều, mình vẫn còn một nơi để người khác mong mình đến.
R. N. (viết riêng cho Dân Việt News)
Kỳ 1: Thuốc có thể chữa bệnh, nhưng con người mới chữa được cô đơn
Có những toa thuốc bác sĩ không thể kê. Nhưng nếu chịu khó bước ra khỏi cửa, có khi chính cuộc đời lại âm thầm phát cho ta một toa thuốc quý.
Mỗi sáng thứ Ba, đúng chín giờ, tôi lại thấy ông Tư xách chiếc nón cũ, mặc cái áo khoác đã sờn vai, thong thả đi bộ đến hội trường cộng đồng nơi không quá xa khu cư ngụ.
Nhìn từ phía sau, ai cũng tưởng ông đi đánh cờ tướng.
Thật ra, có hôm đánh cờ, có hôm tập dưỡng sinh, có hôm phụ pha trà, có hôm chỉ ngồi nghe người khác kể chuyện... rồi cười.
Lạ một điều.
Hôm nào đi hội về, mặt ông cũng hồng hào như vừa trúng số.
Bà nhà hỏi:
- Hôm nay thắng cờ hả ông?
Ông cười khà khà:
- Thắng gì đâu. Chỉ thắng... cái buồn.
Câu trả lời nghe vui vui, nhưng làm tôi suy nghĩ rất lâu.
Tôi năm nay ngoài bảy mươi. Sống ở Úc đã hơn ba mươi lăm năm.
Ngày mới sang, cứ nghĩ hạnh phúc là có việc làm, có căn nhà, có chiếc xe, con cái học hành nên người.
Đến lúc nghỉ hưu mới phát hiện mình đã tính đủ mọi thứ, chỉ quên tính một điều.
Mỗi sáng thức dậy sẽ nói chuyện với ai?
Con cháu đi làm.
Hàng xóm đóng cửa.
Bạn bè mỗi người một góc thành phố.
Chiếc điện thoại thông minh thì rất thông minh.
Chỉ có điều, nó không biết pha ấm trà rồi ngồi nghe mình kể chuyện ngày xưa.
Có lần tôi đùa với một ông bạn:
- Nghỉ hưu rồi, lịch làm việc của tôi bận lắm.
Ông ấy tròn mắt.
- Bận gì?
- Sáng uống cà phê. Trưa coi tivi. Chiều tưới cây. Tối ngủ.
Ngày nào cũng giống ngày nào.
Hai ông già nhìn nhau cười. Tiếng cười nghe sao giống tiếng thở dài.
Có một điều mà trước đây tôi cứ nghĩ là chuyện... tình cảm.
Bây giờ đọc tài liệu y khoa mới biết, đó là chuyện... sức khỏe.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) coi cô đơn và cô lập xã hội là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe, tương tự nhiều yếu tố xã hội khác. WHO nhấn mạnh rằng các mối quan hệ xã hội chất lượng không chỉ giúp tinh thần vui vẻ hơn mà còn liên quan đến sức khỏe thể chất, chất lượng cuộc sống và cả tuổi thọ. Ước tính khoảng 1 trong 10 người cao tuổi trên thế giới trải qua cảm giác cô đơn, còn khoảng 1 trong 4 rơi vào tình trạng cô lập xã hội.
Nghe đến đây, có người sẽ cười: “Ở tuổi già thì ai chẳng cô đơn.”
Không hẳn vậy.
Các nhà khoa học phân biệt rất rõ hai khái niệm.
Ở một mình chưa chắc cô đơn.
Sống giữa rất nhiều người cũng chưa chắc hết cô đơn.
Có người ở nhà một mình nhưng sáng nào cũng đi uống cà phê với bạn, chiều đi tập dưỡng sinh, tối gọi điện cho con cháu, cuối tuần đi thiện nguyện.
Người ấy vẫn sống rất đầy.
Ngược lại, có người ở cùng con cháu nhưng cả ngày chẳng ai nói với ai quá vài câu.
Cơm ăn chung.
Nhà ở chung.
Mà lòng thì ở... mỗi người một nơi.
Viện Quốc gia về Lão hóa Hoa Kỳ (National Institute on Aging) nhận định rằng khi tuổi càng cao, con người càng dễ đối diện với nguy cơ cô lập xã hội do nghỉ hưu, mất bạn đời, sức khỏe giảm sút hoặc khả năng đi lại hạn chế.Tình trạng này có liên quan đến nguy cơ cao hơn về suy giảm nhận thức, trầm cảm, bệnh tim mạch và nhiều kết cuộc sức khỏe không mong muốn.
Đọc đến đây tôi chợt nhớ một người quen.
Ông ấy rất khỏe.
Không hút thuốc.
Ít uống rượu.
Ăn uống điều độ.
Nhưng từ ngày bà mất, ông gần như không bước chân ra khỏi nhà.
Ban đầu chỉ một tuần.
Rồi một tháng.
Rồi một năm.
Người ta hỏi sao không đi sinh hoạt cộng đồng.
Ông đáp:
- Tôi ngại.
Hai chữ “tôi ngại” nghe nhẹ như chiếc lá.
Nhưng đôi khi lại nặng hơn cả một cánh cửa sắt.
Một bài bình luận trên JAMA - một trong những tạp chí y khoa uy tín nhất thế giới - nhấn mạnh rằng cô lập xã hội và cô đơn ngày nay đã được xem là một vấn đề y tế công cộng, chứ không chỉ là cảm xúc nhất thời.
Điều đáng chú ý là nhiều biện pháp cải thiện không bắt đầu từ bệnh viện, mà từ việc tăng cường những kết nối xã hội có ý nghĩa trong cộng đồng.
Đọc vậy tôi bật cười.
Ngày xưa, má tôi đâu có biết JAMA là gì.
Bà chỉ nói rất mộc mạc:
- Người già mà cứ ru rú trong nhà thì bệnh tới nhanh lắm.
Hóa ra...
Các giáo sư và các bà mẹ Việt Nam, nhiều khi gặp nhau ở cùng một kết luận.
Thế nhưng, nếu đã biết “phải giao lưu”, câu hỏi tiếp theo lại khó hơn:
Giao lưu với ai?
Có phải hội nào cũng nên tham gia?
Có phải càng nhiều bạn càng tốt?
Có người bảo:
- Tôi đi hội chỉ toàn nghe kể bệnh.
Người khác lại than:
- Họp xong còn mệt hơn ở nhà.
Quả thật, không phải cứ có đông người là có kết nối.
Không phải cứ gọi là hội đoàn thì đều nuôi dưỡng sức khỏe.
Có những nơi khiến ta trẻ thêm vài tuổi sau mỗi buổi gặp.
Nhưng cũng có những nơi chỉ gieo thêm sự bi quan, thị phi hoặc những thói quen không lành mạnh.
Vậy đâu là những hội đoàn thật sự đáng để người cao tuổi gửi gắm thời gian, nụ cười và những năm tháng quý giá còn lại?
Đó sẽ là câu chuyện của kỳ sau.
Bởi suy cho cùng, điều giúp con người sống lâu hơn không chỉ là số năm trong đời, mà còn bao nhiêu cuộc gặp gỡ khiến ta mỉm cười trên quãng đường ấy.
Đón đọc Kỳ 2: “Hội đoàn nào làm tuổi già nở hoa?” - từ hội đồng hương, dưỡng sinh, thiện nguyện, ca hát, đọc sách đến các nhóm tôn giáo và học tập; vì sao có những hội giúp não bộ trẻ hơn, tim khỏe hơn và cuộc sống vui hơn; trong khi cũng có những hội mà người cao tuổi nên cân nhắc tránh.
