Nếu có một ngày, bạn đi siêu thị ở Cabramatta (Sydney, NSW) hoặc Adelaide Central Market (Adelaide, SA), nghe một bé trai khoảng 10 tuổi nói với mẹ:
– Mum, can we buy ice cream?
– Không! Trời lạnh muốn chết!
– But mum…
– No but gì hết!
…thì xin chúc mừng, bạn vừa chứng kiến một hiện tượng ngôn ngữ học sống động: tiếng Việt phiên bản Úc, nơi tiếng Anh chen vào như khách không mời mà cứ ở lì trong nhà.

Câu hỏi lớn đặt ra: Người Việt ở Úc có nên duy trì tiếng Việt không?
Làm sao để con cái thích nghe – thích nói tiếng Việttại nhà?
Và người Việt hải ngoại đã “mất tiếng Việt” bao nhiêuphần trăm rồi?
Mời bạn pha tách trà nóng, ngồi xuống, và chúng ta cùng nhau tản mạn cuối tuần.

Người Việt ở Úc – nói tiếng Việt để làm gì?
Theo dữ liệu của Cục Thống kê Úc (ABS), cộng đồng người Việt ở Úc có trên 330,000 người (2021 Census).
Một con số không nhỏ, đủ để bạn đi đâu cũng nghe tiếng Việt, từ quán phở đến tiệm làm nails.
Nhưng sống ở Úc, tiếng Anh là ngôn ngữ chính. Vậy tiếng Việt còn quan trọng không?
Câu trả lời là: Quan trọng chứ! Quan trọng như nước mắm trong bữa cơm vậy. Không có thì vẫn ăn được,
nhưng… nhạt nhẽo lắm.

Vì sao nên giữ tiếng Việt?
• Giữ gốc gác: Như học giả Phạm Quỳnh từng nói: “Truyện Kiều còn thì nước ta còn.” Người Việt hải ngoại thì nói: “Tiếng Việt còn thì người Việt còn.”
• Nối liền thế hệ: Con cái nói tiếng Việt, ông bà hoặc bà con ở Việt Nam nghe hiểu – nói chuyện qua màn ảnh
nhỏ của iPhone không cần phụ đề.
• Lợi thế song ngữ: Trẻ song ngữ thường có khả năng suy nghĩ linh hoạt hơn (theo kết quả của nhiều nghiên
cứu ngôn ngữ học).
• Cơ hội nghề nghiệp: Úc – Việt Nam giao thương mạnh. Biết tiếng Việt là lợi thế thật sự.
• Giữ văn hóa: Tiếng Việt là nơi trú ngụ của phong tục, ca dao, tiếng chửi yêu, tiếng nựng con… Không có tiếng
Việt, nhiều thứ mất theo.
• Nước Úc là quốc gia đa văn hóa, chính phủ hỗ trợ tài chánh và cơ sở để mở lớp dạy tiếng Việt, tại sao ta biết mà lại bỏ, tà là người gốc Việt mà lại không chịu học nói?

Nhìn sang người Trung Hoa để thấy rằng họ xa xứ sở họ hàng trăm năm vậy mà họ chẳng những vẫn nói tiếng mẹ đẻ còn viết, đọc, hiểu tiếng Tàu. Người Hoa là bậc thầy trong việc giữ ngôn ngữ. Họ đi đâu cũng lập Chinatown, mở trường dạy tiếng Hoa, giữ lễ hội, giữ chữ viết.

Họ xa quê hương hàng trăm năm, sống ở Mỹ, Canada, Úc, Malaysia… nhưng tiếng mẹ đẻ vẫn không rơi một
chữ. Điều này không phải ngẫu nhiên. Họ có ba bí quyết:
1. Gia đình nói tiếng Hoa 100% ở nhà
2. Cộng đồng mạnh – trường học, hội đoàn, truyền thông (báo chí giấy và TV)
3. Tự hào dân tộc cực cao.

Người Việt mình thì sao?
Cộng đồng cũng khá mạnh, nhưng… hay ngại nói tiếng Việt với con, sợ con “tụt lại”, sợ con “không giỏi tiếng
Anh”.
Trong khi người Hoa thì ngược lại: Không biết tiếng Hoa mới là tụt lại!\

Vậy người Việt hải ngoại "mất tiếng Việt" bao nhiêu phần trăm?
Qua các nguồn thông tin tham khảo, chúng ta không có được con số chính thức. Tuy nhiên, dựa trên các nghiên cứu về ngôn ngữ di dân trên thế giới, xu hướng chung là:
• Thế hệ thứ nhất: 100% nói tiếng Việt
• Thế hệ thứ hai: chỉ còn 40–60% nói được tiếng Việt
• Thế hệ thứ ba: chỉ còn 10–20% giữ được tiếng Việt

Như vậy ước tính khoảng 60–80% người Việt hải ngoại (đặc biệt thế hệ 2–3) không còn nói tiếng Việt trôi chảy.
Nhìn vào thực tế ở Úc – nơi tiếng Việt bị “đẩy xuống hàng thứ hai sau tiếng Anh” – thì con số này có vẻ hợp lý.

Vấn đề đặt ra ở đây là: Làm sao để con cái chúng ta thích nghe - thích nói tiếng Việt tại nhà? Nếu thông được điều này mói có thể nói khả năng bảo tồn tiếng Việt khả thi.
Vì trẻ em thời nay mà chúng ta bắt “Con phải nói tiếng Việt!” thì y như rằng nó sẽ… không nói.

ĐỂ TIẾNG VIỆT ĐƯỢC DUY TRÌ
Muốn con thích, phải dụ, phải gài, phải tạo môi trường.

Nghe tiếng Việt mỗi ngày – như nghe nhạc nền
Trẻ học ngôn ngữ bằng tai trước khi học bằng miệng.
Chúng ta có thể:
• mở nhạc thiếu nhi tiếng Việt
• mở phim hoạt hình tiếng Việt
• mở YouTube tiếng Việt (nhưng chọn lọc!)
• kể chuyện cổ tích tiếng Việt trước khi ngủ
Theo tâm lý, nghe nhiều tự nhiên nói. Nhưng cũng cẩn thận kẻo lại bị “phản tâm lý” – nghe quá trẻ em bịt tai, chạy trốn. Phải tìm cách hấp dẫn các em để các em muốn nghe vì… muốn xem hoạt hình, thích truyện cổ tích ông bà kể.

Cha mẹ nói tiếng Việt 100% ở nhà
Đây là bí kíp của người Hoa. Chúng ta nói tiếng Việt tất nhiên con chúng ta nghe tiếng Việt và rồi các con tất sẽ
“phản xạ tiếng Việt”.

Nếu chúng ta nói tiếng Anh với con, con sẽ nghĩ: “À, tiếng Anh là ngôn ngữ chính của gia đình.”
Vậy là… xong phim.

Biến tiếng Việt thành trò chơi
• Chơi “đố vui tiếng Việt”
• Chơi “nói sai phạt 1 cái nhéo yêu”
• Chơi “ai kể chuyện cười tiếng Việt hay hơn”
Trẻ con thích chơi là học – học là chơi.

Cho con đi học trường Việt ngữ cuối tuần
Ở Úc có rất nhiều trường Việt ngữ cộng đồng. Trẻ đến đó gặp bạn bè cùng gốc Việt nên vui và thích, thế là chịu học.

Gắn tiếng Việt với văn hóa ẩm thực
Trẻ con mê đồ ăn. Chúng ta có thể nói:
• “Muốn ăn phở? Nói tiếng Việt cái đã.”
• “Muốn uống trà sữa? Nói đúng tên tiếng Việt.”
• “Muốn ăn gỏi cuốn? Kể 1 câu chuyện bằng tiếng Việt.”
Vừa vui vừa hiệu quả.

Gọi điện về Việt Nam thường xuyên
Ông bà là “vũ khí bí mật”. Trẻ nói chuyện với ông bà tự nhiên phải nói tiếng Việt.

Cho con xem nội dung Việt Nam hiện đại
Trẻ lớn hơn sẽ không thích truyện cổ tích nữa.
Hãy cho con xem:
• vlog du lịch Việt Nam
• chương trình thiếu niên
• phim Việt Nam dễ thương
Tiếng Việt phải hợp thời, không chỉ “ngày xửa ngày xưa”.
Có dịp và đủ điều kiện nên cho con về nghỉ hè với thân nhân bên Việt Nam.

GIỮ TIẾNG VIỆT – GIỮ LUÔN CẢ TRÁI TIM VIỆT
Ngôn ngữ không chỉ là chữ nghĩa. Nó là ký ức, là văn hóa, là cách ta yêu thương. Khi con chúng ta nói:
• “Con thương mẹ.”
• “Ba ơi, con đói.”
• “Mẹ ơi, con nhớ Việt Nam.”
…bằng tiếng Việt, cảm xúc nó khác hẳn tiếng Anh.
Tiếng Việt là sợi dây nối con chúng ta với quê hương - dù quê hương cách Úc nửa vòng trái đất. Hãy khuyến khích con chúng ta tự hào là người gốc Việt.

Như vậy để trả lời cho câu hỏi “Có nên giữ tiếng Việt ở Úc không?”

Tất nhiên là “Có”. Rất nên. Càng nên. Và nên ngay từ bây giờ.
Vì nếu không, chỉ 1–2 thế hệ nữa, tiếng Việt trong gia đình chúng ta sẽ biến mất – như nhiều cộng đồng di dân khác.

Người Hoa giữ được tiếng mẹ đẻ hàng trăm năm. Người Nhật không khi nào bị mất gốc. Người Việt mình cũng làm được – nếu bắt đầu từ mỗi gia đình. Mong thật hết lòng! 
D. Đ. (viết riêng cho Dân Việt News)