Một số người dường như sinh ra để tìm thấy điều không vừa ý.
Trời nóng thì than nóng, trời lạnh lại than lạnh. Hàng xóm đậu xe không đúng chỗ cũng bực; con cái về trễ cũng trách. Người khác thành công thì cho rằng “có người giúp”, người khác thất bại lại bảo “đã biết trước rồi”.
Ngồi cạnh họ một lúc, đôi khi người nghe có cảm giác mình vừa xem xong một bản tin thời sự… toàn chuyện không vui.
Nhưng hay than phiền có phải là bệnh?
Câu trả lời là: không nhất thiết. “Hay than phiền” không phải một chẩn đoán tâm thần độc lập. Đó có thể chỉ là tính khí, thói quen giao tiếp hoặc phản ứng trước hoàn cảnh. Tuy nhiên, nếu than phiền trở thành một kiểu
suy nghĩ lặp đi lặp lại, kéo dài và ảnh hưởng đến chính người ấy cũng như các mối quan hệ chung quanh, nó đáng được nhìn kỹ hơn.
- Một thói quen có thể được học từ gia đình
Đứa trẻ lớn lên trong một gia đình mà người lớn thường xuyên trách móc, chê bai, so sánh có thể học rằng đó là cách giao tiếp bình thường.
“Nhà người ta làm được, sao con không làm được?”
“Ông ấy lúc nào cũng thế!”
“Chuyện gì cũng phải để tôi lo!”
Những câu nói ấy không nhất thiết gây ra một căn bệnh, nhưng có thể trở thành mẫu giao tiếp được trẻ học lại.
Nghiên cứu về expressed emotion — cảm xúc được biểu đạt trong gia đình — đặc biệt quan tâm đến chỉ trích và thái độ thù địch. Một phân tích tổng hợp công bố trên Frontiers in Psychiatry cho thấy mức độ chỉ
trích cao trong tương tác gia đình có liên hệ với những khó khăn tâm lý ở con cái.
Nhưng gia đình không phải nguyên nhân duy nhất.
Trường học, bạn bè, những lần bị từ chối, thất bại hoặc tổn thương cũng có thể khiến một người hình thành cách nhìn phòng vệ:
“Tôi chê trước để khỏi bị người khác chê.”
“Tôi không kỳ vọng để khỏi thất vọng.”
Đôi khi, người luôn nhìn thấy điều xấu không phải vì họ thích điều xấu. Họ chỉ đã quen chuẩn bị tinh thần cho điều tồi tệ.
- Có khi phía sau lời càm ràm là một nỗi buồn
Đây có lẽ là phần đáng thương nhất.
Một người đang cô đơn có thể không nói: “Tôi cần được quan tâm”, mà nói: “Chẳng ai coi tôi ra gì.”
Người đang lo lắng có thể không nói: “Tôi sợ”, mà nói: “Chuyện gì cũng phải để tôi lo.”
Người đang thất vọng có thể không nói: “Tôi buồn”, mà trở nên cáu kỉnh với tất cả mọi người.
Các chuyên gia tâm thần học lưu ý rằng trầm cảm và lo âu không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng nước mắt. Cáu gắt, bi quan, bồn chồn, mất hứng thú, thu mình hoặc cảm giác vô vọng cũng có thể xuất hiện.
Vì thế, một người trước đây vốn dễ chịu nhưng đột nhiên trở nên khó tính, cáu gắt và phàn nàn liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, nhất là khi kèm mất ngủ, mệt mỏi hay mất hứng thú, nên được quan tâm thay vì chỉ bị kết luận là “tánh kỳ”.
- Điều đặc biệt: họ thường không nhận ra
Người hay nói nhiều thường không nghĩ mình nói nhiều.
Người hay phàn nàn cũng thường không nghĩ mình đang phàn nàn.
Họ nghĩ mình chỉ “nói sự thật”.
Quả thật, có thể họ nhìn thấy đúng vấn đề. Nhưng nhìn đúng không có nghĩa là lúc nào cũng cần nói, càng
không có nghĩa phải nói bằng cách làm người khác tổn thương.
Tâm lý học gọi một hiện tượng quan trọng là rumination — suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại. APA cho biết quá
trình này có thể khiến con người tập trung ngày càng nhiều vào ký ức tiêu cực, nhìn hiện tại bi quan hơn và khó chuyển sang giải quyết vấn đề.
Nói cách khác, não bộ cũng có thể “tập thể dục” theo hướng tiêu cực. Càng luyện, nó càng nhanh tìm ra cái
để không hài lòng.
- Khi nào cần chú ý?
Không phải cứ than phiền là cần gặp bác sĩ. Nhưng có vài dấu hiệu đáng lưu tâm:
• Than phiền ngày càng nhiều và gần như trở thành phản xạ.
• Hầu như chuyện gì cũng nhìn theo hướng tiêu cực.
• Không thể ngừng nhắc lại những chuyện cũ.
• Lời phàn nàn làm gia đình, bạn bè xa lánh.
• Không chỉ than mà còn mất ngủ, mệt mỏi, lo âu, thu mình hoặc mất hứng thú sống.
Khi những biểu hiện này kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên
gia tâm lý thay vì tự chẩn đoán.
- Có thể thay đổi không?
Có. Nhưng đừng bắt đầu bằng câu: “Từ nay tôi không được than nữa.”
Hãy bắt đầu bằng ba câu hỏi trước khi mở lời:
• Điều này có thật sự cần nói không?
• Tôi muốn giải quyết hay chỉ muốn xả bực?
• Nói như thế có giúp người nghe hiểu tôi hơn không?
Quan trọng hơn, hãy đổi lời công kích thành lời nói về nhu cầu.
Thay vì:
“Anh lúc nào cũng vô tâm!”
có thể nói:
“Em muốn tối nay anh dành cho em một chút thời gian.”
Thay vì:
“Con chẳng bao giờ giúp mẹ!”
có thể nói:
“Mẹ cần con giúp việc này trước sáu giờ.”
Đó là sự khác biệt giữa công kích một con người và nói rõ điều mình cần.
Các nghiên cứu về CBT - liệu pháp nhận thức hành vi - cũng cho thấy có thể giúp giảm kiểu suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại. Một phân tích tổng hợp năm 2025, gồm 55 nghiên cứu với gần 5,000 người, ghi nhận hiệu quả đáng kể của CBT đối với repetitive negative thinking.
Sau cùng, mục tiêu không phải biến một con người thành người lúc nào cũng vui vẻ.
Ai cũng có quyền buồn, bực, thất vọng và than phiền.
- Điều cần học là đừng để những cảm xúc ấy cầm vô-lăng quá lâu.
Có người tưởng mình nhìn đời thực tế vì luôn thấy mặt xấu của cuộc sống. Nhưng đôi khi họ chỉ đang nhìn qua một cặp kính đã được nhuộm màu từ rất lâu.
Và điều đáng mừng là: Kính có thể được lau.
Từng chút một - bằng cách nhận ra mình đang nghĩ gì, nói gì và vì sao mình lại nói như thế.
Có thể một ngày nào đó, giữa rất nhiều điều khiến mình muốn càm ràm, ta chợt nhận ra vẫn còn vài điều đáng để mỉm cười.
Đó có thể là lúc “giải tỏa tâm lý” thật sự bắt đầu.
BBT Dân Việt News
Nguồn tham khảo
1. American Psychiatric Association (APA), Rumination: A Cycle of Negative Thinking.
2. National Institute of Mental Health (NIMH), Depression và Generalized Anxiety Disorder.
3. Fahrer và cộng sự, Expressed Emotion in the Family: A Meta-Analytic Review, Frontiers in Psychiatry, 2022.
4. Tổng quan và phân tích tổng hợp về CBT đối với repetitive negative thinking, 2025.
5. American Psychological Association (APA), các nghiên cứu và tổng thuật về rumination, worry và điều chỉnh cảm xúc.
