Tui bảy chục tuổi rồi, dân miền Tây thứ thiệt, hồi trước sống bên bờ sông Hậu, sáng nghe tiếng ghe máy, chiều nghe tiếng gà gáy, tối nghe ếch nhái râm ran. Qua Úc mấy năm nay, nhờ con cái bảo lãnh. Ở tuổi này, chưa được lãnh tiền già, sống nhờ con, nhiều khi trong bụng cũng áy náy. Nhưng cái làm tui lo nhất dạo này không phải chuyện tiền bạc, mà là… tui hay “nói trước quên sau”.
Mới kể chuyện con cá lóc hồi xưa tát mương bắt được, quay qua lấy ly nước là quên mất tiêu đang nói tới đâu. Tui nghĩ chắc tại nhớ quê, nhớ ruộng đồng, nhớ mùi khói rơm. Nhưng rồi cũng tự hỏi: “Ủa, hay là mình già thiệt rồi? Đây có phải bệnh không?”
♠ Khi nào thì bắt đầu “nói trước quên sau”?
Theo National Institute on Aging, khi lớn tuổi, não bộ thay đổi tự nhiên: tốc độ xử lý chậm lại, học cái mới lâu hơn, thỉnh thoảng quên tên người quen hay để quên đồ là chuyện bình thường - gọi là mild forgetfulness, một phần tự nhiên của lão hoá.
Những cái quên kiểu này không ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày. Ví dụ: quên chìa khoá, quên tên người mới gặp, quên để cái TV remote ở đâu - nhưng nhớ lại sau vài phút. Tui thấy mình đúng kiểu này nhiều hơn.
♠ Khi nào thì cái quên trở thành vấn đề?
Cũng theo National Institute on Aging, nếu quên nhiều đến mức làm rối cuộc sống, như:
• hỏi đi hỏi lại một chuyện,
• lạc đường quen,
• khó làm việc từng làm dễ dàng,
• rối thời gian – không gian,
• thay đổi tính tình,
…thì đó có thể là dấu hiệu của mild cognitive impairment (MCI) hoặc dementia (sa sút trí tuệ) .
Mayo Clinic cũng nói tương tự: dementia thường bắt đầu từ từ, nặng dần, và làm ảnh hưởng khả năng làm việc, giao tiếp, sinh hoạt. Một trong những dấu hiệu sớm là quên disrupt cuộc sống, chứ không phải quên lặt vặt.
Tui đọc tới đây cũng hơi rùng mình.
♠ Tui thuộc loại nào?
Tui tự xét mình. Có bữa đi Coles, tính mua đường vàng, thấy xúc xích giảm giá cái quên luôn mục đích ban đầu. Nhưng vài phút sau nhớ lại. → Đây là quên bình thường.
Nhưng có bữa con gái nói:“Ba ơi, chuyện này ba hỏi ba lần rồi đó.”
Tui nghe mà giật mình. Hỏi lặp lại là một trong những dấu hiệu cảnh báo theo Mayo Clinic. Tui bắt đầu lo thiệt.
♠ Tại sao tuổi già lại hay quên?
Theo HelpGuide, có ba nguyên nhân chính khiến người lớn tuổi hay quên:
• Hippocampus (vùng não tạo ký ức) suy giảm theo tuổi.
• Hormone & protein bảo vệ tế bào não giảm.
• Lưu lượng máu lên não giảm, làm giảm khả năng ghi nhớ.
Nói đơn giản: não cũng như cái máy bơm nước ở quê - xài lâu thì yếu, nhưng vẫn chạy được nếu mình biết chăm.
♠ Có phải ai già cũng sẽ bị dementia?
Không. Theo ScienceInsights, chỉ khoảng 10% người trên 65 tuổi bị dementia, còn lại đa số chỉ là age-associated memory impairment - tức là quên bình thường theo tuổi, không phải bệnh. Điều này làm tui thở phào chút đỉnh.
♠ Có khác biệt giữa nam - nữ, người Úc - người di dân không?
Nguồn khoa học không nói rõ sự khác biệt giữa giới tính hay tình trạng di dân trong mức độ quên. Nhưng có
vài điều liên quan:
• Giới tính
Một số nghiên cứu về omega-3 cho thấy phụ nữ có nguy cơ Alzheimer cao hơn, và mức lipid não thấp hơn khi bệnh xuất hiện, gợi ý khả năng dễ tổn thương hơn (dù chưa kết luận chắc chắn).
• Người di dân
Không có nghiên cứu trực tiếp so sánh trí nhớ người sanh đẻ và sống tại Úc và người di dân (từ nước ngoài đến
Úc), nhưng theo suy luận từ các nghiên cứu về sức khoẻ tinh thần người lớn tuổi:
• stress thích nghi,
• cô đơn,
• rào cản ngôn ngữ,
• thay đổi môi trường sống,
…đều có thể làm trí nhớ giảm nhanh hơn. Đây là suy luận hợp lý, không phải kết luận khoa học.
Tui thấy đúng với mình: qua đây, tiếng Anh không rành, bạn bè không có, nhiều khi buồn buồn cũng ảnh hưởng đầu óc.
♠ Những yếu tố làm trí nhớ giảm nhanh hơn
• Rối loạn giấc ngủ & nhịp sinh học
Một nghiên cứu của Johns Hopkins cho thấy nhịp sinh học bị phân mảnh (ngủ không đều, thức giấc nhiều lần)
liên quan đến não teo nhanh hơn ở vùng ký ức.
• Cô đơn
Một nghiên cứu châu Âu trên hơn 10,000 người cho thấy người cô đơn nhớ kém hơn ở điểm xuất phát, nhưng
tốc độ suy giảm không nhanh hơn người khác. Tức là cô đơn làm “vạch xuất phát thấp hơn”, chứ không đẩy
mình xuống dốc nhanh hơn .
Tui đọc mà thấy đúng ghê. Qua đây, nhiều khi trong nhà chỉ có mình với cái TV.
♠ Có cách nào giảm và tránh không?
Theo National Institute on Aging, có nhiều cách giúp giảm quên:
• Học kỹ năng mới
• Theo lịch trình cố định
• Dùng ghi chú, lịch, nhắc việc
• Tập thể dục đều đặn
• Ăn uống lành mạnh
• Ngủ đủ 7–8 tiếng
• Giữ giao tiếp xã hội
• Kiểm soát huyết áp, hạn chế rượu
• Đi khám nếu buồn bã kéo dài
Ngoài ra, nghiên cứu mới cho thấy omega-3 có thể giúp bảo vệ não, cải thiện tốc độ xử lý và trí nhớ ở người
lớn tuổi (dù chưa phải thuốc trị bệnh) .
♠ Chuyện vui cuối bài
Hôm bữa, tui kể chuyện hồi nhỏ đi tát mương bắt cá. Kể tới đoạn “con cá lóc bự bằng…”, cái quên mất. Con gái hỏi:
“Bự bằng cái gì ba?”
Tui nói đại:
“Bự bằng cái bụng ba lúc mới qua Úc ăn nhiều quá đó!”
Cả nhà cười rần. Tui cũng cười. Tự nhiên thấy nhẹ lòng.
“Nói trước quên sau” ở tuổi 70 phần lớn là bình thường, nhưng nếu quên nhiều đến mức ảnh hưởng sinh hoạt
thì nên đi khám để kiểm tra MCI hoặc dementia.
Có nhiều cách để giảm quên: vận động, ngủ đủ, ăn uống lành mạnh, giao tiếp xã hội, giữ tinh thần vui vẻ.
Tui hiểu ra một điều:
Già không đáng sợ. Chỉ đáng sợ khi mình không còn cười được.
BBT Dân Việt News
