Từ bao đời nay, trong kho tàng lời ăn tiếng nói của người Việt, có những câu tục ngữ như những hạt giống nhỏ bé nhưng mang trong mình cả một cánh rừng tư tưởng. “Có chí làm quan, có gan làm giàu” là một trong những hạt giống như thế. Nó không chỉ là lời khuyên, mà còn là một tấm gương phản chiếu xã hội, một bản đồ tâm lý của con người Việt Nam trong hành trình tìm kiếm vị trí của mình giữa cuộc đời rộng lớn.
Câu nói ấy ra đời trong thời phong kiến, khi Nho giáo là chiếc khung định hình trật tự xã hội và đạo lý con người. Đó là thời mà con đường tiến thân của một người đàn ông gần như chỉ xoay quanh hai hướng: hoặc bước vào chốn quan trường, hoặc dấn thân vào thương trường. Hai con đường ấy, tuy khác nhau về bản chất, nhưng đều
đòi hỏi những phẩm chất đặc biệt – những phẩm chất mà người xưa đã tinh tế đúc kết thành hai chữ “chí” và “gan”.
Trong xã hội ấy, làm quan không chỉ là một nghề. Nó là biểu tượng của danh vọng, của sự kính trọng, của quyền lực và tiếng nói. Một người làm quan không chỉ đại diện cho bản thân mà còn cho cả gia tộc, dòng họ - “một người làm quan cả họ được nhờ”. Vì thế, “chí” – theo tinh thần Nho giáo – trở thành điều kiện tiên quyết. “Chí” là ý chí, là chí hướng, là lý tưởng mà một người theo đuổi đến cùng.
Nó là ngọn lửa âm ỉ nhưng bền bỉ, giúp con người vượt qua những năm tháng đèn sách gian nan, những kỳ thi đầy thử thách, những cám dỗ của quyền lực và những va đập của cuộc đời quan trường. Không có chí, người ta dễ dàng bỏ cuộc, dễ dàng bị cuốn theo những lợi ích nhỏ nhoi mà đánh mất mục tiêu lớn lao.
Nhưng xã hội xưa không chỉ có quan trường. Ở một phía khác, thương nhân – dù không được tôn trọng bằng sĩ tử – lại là những người giữ nhịp thở cho nền kinh tế - “Phi thương bất phú”. Họ là những người dám vượt sông ra biển, dám đi xa, dám đối mặt với rủi ro, dám đặt cược cả gia sản vào những chuyến hàng. Và vì thế, họ cần “gan”. “Gan” ở đây không phải sự liều lĩnh mù quáng, mà là bản lĩnh dám bước vào vùng bất định, dám chấp nhận thất bại để tìm kiếm thành công. Người xưa hiểu rằng làm giàu không bao giờ là con đường bằng phẳng; nó là hành trình của những quyết định khó khăn, những đêm dài trăn trở, những lần đứng dậy sau thất bại. Và
chỉ những ai có “gan” mới đủ sức đi đến cuối con đường ấy.
Câu tục ngữ vì thế không chỉ là lời khuyên nghề nghiệp. Nó là một bản đồ tâm lý của xã hội phong kiến: một xã hội phân tầng rõ rệt, nơi mỗi con đường đều có những yêu cầu riêng, những thử thách riêng, và những phẩm chất riêng để vượt qua. Nó cũng phản ảnh cách người Việt nhìn nhận về sự thành công: không phải ngẫu nhiên,
không phải may mắn, mà là kết quả của phẩm chất nội tại – của chí khí và bản lĩnh.
Thế nhưng, khi thời đại thay đổi, câu tục ngữ ấy không hề mất đi giá trị. Nó chỉ khoác lên mình một lớp áo mới. “Làm quan” ngày nay không còn bó buộc trong bộ máy nhà nước. Nó có thể là trở thành chuyên gia, nhà khoa học, người dẫn dắt cộng đồng, người tạo ra giá trị cho xã hội.
“Chí” vì thế trở thành khát vọng nghề nghiệp, sự kiên trì học hỏi, khả năng theo đuổi mục tiêu dài hạn trong một thế giới đầy biến động.
Còn “làm giàu” ngày nay lại càng đòi hỏi “gan” hơn bao giờ hết. Trong thời đại kinh tế thị trường, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, đầu tư – tất cả đều là những cuộc chơi của rủi ro. Nhưng khác với ngày xưa, “gan” hiện đại không chỉ là dám làm, mà còn là dám tính toán, dám phân tích dữ liệu, dám quản trị rủi ro. Nó là sự kết hợp giữa dũng khí và trí tuệ, giữa bản lĩnh và hiểu biết.
Nhìn sâu hơn về mặt tâm lý, câu tục ngữ này chạm đến một nhu cầu căn bản của con người: nhu cầu khẳng định bản thân. Dù ở thời nào, con người cũng muốn vươn lên, muốn được công nhận, muốn tạo ra giá trị. “Chí” và “gan” chính là hai động lực nội tại giúp con người vượt qua nỗi sợ thất bại, nỗi sợ bị đánh giá, nỗi sợ bước ra
khỏi vùng an toàn. Chúng là hai trụ cột của sự trưởng thành tâm lý.
Về mặt xã hội, câu tục ngữ phản ảnh một sự thật không đổi: xã hội luôn vận hành dựa trên những người dám theo đuổi mục tiêu và dám chấp nhận rủi ro. Dù là xây dựng triều chính hay phát triển kinh tế, dù là thời phong kiến hay thời hiện đại, những người có chí và có gan luôn là những người tạo ra sự thay đổi.
Ngày nay, nếu muốn diễn đạt tinh thần ấy bằng một câu nói mới, người ta có thể nói: “Không dám bước, đường không mở”, hay “Muốn đi xa phải dám bắt đầu”. Nhưng dù có thay đổi cách diễn đạt, tinh thần cốt lõi vẫn không đổi: thành công luôn bắt đầu từ bên trong con người.
Và vì thế, “Có chí làm quan, có gan làm giàu” vẫn sống mãi. Nó không chỉ là lời nhắc nhở của người xưa, mà còn là lời thì thầm của thời đại: hãy nuôi dưỡng chí hướng, hãy rèn luyện bản lĩnh, hãy dám bước đi trên con đường của mình. Bởi chỉ khi đó, con người mới thực sự chạm đến giá trị của chính mình trong cuộc đời rộng lớn này. Tuy nhiên cũng nên hiểu rằng dù làm quan hay doanh nhân vẫn phải là người có đức tính liêm chính, chân thật, hiền lương bởi có lời răn dạy: “Nhưng những người hung ác, kẻ giả mạo thì càng chìm đắm luôn trong điều dữ, lừa dối kẻ khác mà cũng tự lừa dối chính mình nữa.” (2 Timô- thê 3:13) và “Trong lòng loài người có nhiều mưu kế; song ý chỉ của Đức Giêhô- va sẽ thành được” (Châm ngôn 19:21). Điều này có nghĩa là con người có quyền
lập kế hoạch, nhưng kết quả cuối cùng và sự dẫn dắt thật sự nằm trong tay Đức Chúa Trời.
D. Đ. (viết riêng cho Dân Việt News)
