Tôi là một bà Việt đã sống ở Úc hơn bốn mươi năm. Bốn mươi năm đủ để tóc bạc, đủ để lòng mềm, và đủ để thấy cuộc đời thay đổi nhanh đến mức đôi khi mình… không theo kịp. Nhưng có một điều khiến tôi buồn nhất: ông bà và các cháu ngày nay xa nhau hơn trước – không phải vì địa lý, mà vì… màn ảnh nhỏ.
Ngày xưa, khi con tôi còn nhỏ, rồi đến lượt các cháu, mỗi buổi tối là một buổi “kể chuyện”. Tôi kể chuyện cổ tích, chuyện đời, chuyện hồi còn ở Việt Nam chạy giặc, chuyện qua Úc những ngày đầu còn lạ nước lạ cái. Các cháu ngồi sát bên, mắt mở to, miệng há nhẹ, thỉnh thoảng hỏi một câu ngây thơ làm tôi bật cười. Những lúc đó, tôi thấy mình trẻ lại. Và tôi tin rằng sợi dây tình cảm giữa già và trẻ được dệt bằng những câu chuyện như thế.
Nhưng bây giờ thì khác.
- Khi màn hình chen vào giữa ông bà và cháu
Tôi để ý, mỗi lần cháu đến nhà, việc đầu tiên nó làm không phải chạy lại ôm bà, mà là… mở iPad. Tôi nói: “Con ơi, bà kể chuyện cho nghe nè.” Nó đáp: “Bà đợi chút, con đang dở game.”
Tôi buồn. Không phải vì cháu không thương tôi, mà vì màn hình đã trở thành người bạn thân hơn cả ông bà.
Điều này không chỉ xảy ra trong nhà tôi. Theo nghiên cứu của nhóm Budden và cộng sự tại Úc (2024), trẻ em khi ở với ông bà có xu hướng tăng thời gian dùng màn hình, một phần vì cha mẹ gửi theo thiết bị, một phần vì trẻ sợ “mất kết nối với bạn bè online”. Một nghiên cứu khác trên Australian and New Zealand Journal of Public Health (2024) cho thấy trẻ dành trung bình 2–3 giờ mỗi ngày trước màn hình ngay cả khi đang ở nhà ông bà.
Tôi đọc mà thấy chạnh lòng. Hóa ra không phải chỉ nhà mình.
- Tại sao lại xa cách như vậy?
Có nhiều lý do – và không phải lỗi của riêng ai.
• Thời đại công nghệ
Trẻ em ngày nay sinh ra trong thế giới có Wi-Fi mạnh hơn… tình cảm gia đình. Màn hình hấp dẫn, nhiều màu, nhiều trò chơi, nhiều video. Còn ông bà thì chỉ có… giọng kể chuyện.
• Cha mẹ bận rộn
Nhiều cha mẹ gửi thiết bị theo để “giữ con ngoan”, như nghiên cứu của Budden chỉ ra: cha mẹ thường đưa thiết bị cho trẻ khi gửi sang nhà ông bà để tiện quản lý.
• Ông bà mệt mỏi
Nghiên cứu xã hội học tại Úc cho thấy tuổi tác và vấn đề sức khỏe khiến ông bà khó tổ chức các hoạt động ngoài trời cho cháu, nên màn hình trở thành giải pháp dễ dàng hơn.
• Môi trường sống
Một số khu vực thiếu sân chơi, thiếu công viên, khiến trẻ ít vận động và dễ “trú” vào màn hình hơn.
Tất cả những điều này tạo thành một khoảng cách vô hình – nhưng rất thật.
- Lợi ích của việc ông bà kể chuyện
Tôi từng nghĩ kể chuyện chỉ là thói quen của người già. Nhưng không, khoa học nói đó là liều thuốc phát triển trí tuệ.
• Phát triển ngôn ngữ
Các nghiên cứu tâm lý trẻ em cho thấy trẻ được nghe kể chuyện thường có vốn từ vựng phong phú hơn 20–30% so với trẻ chỉ xem màn hình.
• Tăng khả năng tập trung
Khi nghe kể chuyện, trẻ phải tưởng tượng, phải theo dõi mạch truyện – đó là bài tập tuyệt vời cho não bộ.
• Gắn kết cảm xúc
Nghiên cứu của Đại học Melbourne (2024) cho thấy tương tác trực tiếp giữa ông bà và cháu giúp giảm nguy cơ lo âu ở trẻ, đồng thời tăng cảm giác an toàn và thuộc về.
• Truyền giá trị đạo đức
Trong văn hóa Việt, “hiếu kính” không phải là bài học được dạy bằng sách, mà bằng sự hiện diện của ông bà. Khi trẻ nghe chuyện đời của ông bà, chúng học được lòng biết ơn, sự kiên nhẫn, và cả cách vượt qua khó khăn.
• Giảm thời gian màn hình
Nghiên cứu của Budden cũng chỉ ra rằng khi ông bà chủ động tạo môi trường không thuận tiện cho việc dùng thiết bị, trẻ sẽ giảm thời gian màn hình đáng kể.
Nói cách khác: kể chuyện là liều thuốc chống “nghiện màn hình” tự nhiên nhất.
- Làm sao để hồi sinh khung cảnh đầm ấm ngày xưa?
Tôi đã thử nhiều cách – và tôi chia sẻ lại để bạn đọc của Dân Việt News và mọi người cùng tham khảo.
• Tạo “giờ không màn hình”
Không cần cấm tuyệt đối. Chỉ cần nói: “Từ 7 giờ đến 7 giờ rưỡi là giờ kể chuyện.” Trẻ thích có lịch trình rõ ràng.
• Kể chuyện ngắn – nhưng đều
Không cần kể chuyện dài như ngày xưa. Chỉ cần 5–10 phút mỗi ngày. Khoa học chứng minh: tương tác ngắn nhưng đều đặn hiệu quả hơn tương tác dài nhưng thỉnh thoảng.
• Để trẻ tham gia
Hỏi: “Hôm nay con muốn nghe chuyện gì?” Hoặc: “Con kể cho bà nghe chuyện ở trường đi.” Trẻ thích được làm “đồng tác giả”.
• Tạo không gian kể chuyện
Một góc nhỏ với ghế êm, ánh đèn vàng, vài cuốn sách. Nghiên cứu xã hội học cho thấy môi trường ấm áp giúp trẻ dễ rời màn hình hơn.
• Kể chuyện đời – không cần cổ tích
Trẻ thích nghe chuyện thật: Chuyện ông bà vượt biển, chuyện đi học ngày xưa, chuyện nghèo mà vui. Những chuyện đó không có trên YouTube.
• Kết hợp hoạt động nhẹ
Đi bộ quanh nhà, tưới cây, nấu ăn – vừa làm vừa kể chuyện. Nghiên cứu của UWA (2024) cho thấy kết hợp
hoạt động giúp trẻ giảm thời gian màn hình cách tự nhiên.
- Làm sao để cháu thích lại gần ông bà?
Tôi nhận ra, không phải cứ kể chuyện là trẻ sẽ nghe. Trẻ con thời nay tinh tế lắm – chúng cảm nhận được tình thương qua từng cử chỉ nhỏ.
• Niềm nở và tươi cười: Khi cháu bước vào nhà, tôi luôn nói “Trời ơi, bà nhớ con quá!” – câu nói tưởng
đơn giản mà khiến cháu cười tươi.
• Thơm cho một cái: Cái thơm nhẹ lên má, vừa đủ để cháu thấy mình được yêu, không bị “làm phiền”.
• Có quà nhỏ: Không cần đồ đắt tiền – chỉ một viên kẹo, một cuốn truyện, hay một tấm thiệp tự vẽ. Trẻ con thích cảm giác được chờ đón.
• Khen ngợi thật lòng: “Con kể chuyện hay quá”, “Con giúp bà giỏi ghê” – lời khen làm trẻ thấy mình có giá trị.
• Lắng nghe: Đôi khi, chỉ cần nghe cháu nói về game hay bạn bè mà không phán xét, là đủ để cháu thấy
ông bà “hiểu thời đại” rồi.
• Tạo thói quen thân mật: Một cái ôm trước khi về, một lời chúc ngủ ngon qua điện thoại – những điều nhỏ nhưng bền.
Các nhà tâm lý học trẻ em ở Đại học Sydney (2025) khẳng định rằng trẻ em gắn bó hơn với ông bà khi cảm
thấy được tôn trọng và yêu thương, chứ không chỉ được dạy dỗ. Và tôi thấy đúng: khi tôi bớt “giảng đạo”,
thêm “kể chuyện”, cháu lại gần hơn, tự nhiên hơn.
- Lời kết – một nụ cười của người bà
Tôi không trách cháu tôi. Tôi không trách cha mẹ nó. Tôi chỉ thấy mình có trách nhiệm giữ lại một phần ký ức
đẹp của gia đình.
Màn hình có thể dạy trẻ cách chơi game. Nhưng chỉ ông bà mới dạy trẻ cách làm người.
Và tôi tin rằng, chỉ cần ta kiên nhẫn, chỉ cần ta kể thêm một câu chuyện mỗi ngày, thì sợi dây tình cảm giữa
già và trẻ sẽ lại được nối – không phải bằng Wi-Fi, mà bằng trái tim.
R. N. (viết riêng cho Dân Việt News)
Nguồn tham khảo:
• Budden, T. et al. (2024). Barriers and enablers to promoting grandchildren’s physical activity and reducing screen time: a qualitative study with Australian grandparents. BMC Public Health.
• Australian children’s physical activity and screen time while in grandparental care. Australian and New Zealand Journal of Public Health (2024).
• University of Western Australia (UWA) - Centre for Child Health Research (2024). Strategies for reducing screen time in grandparental care.
