Giữa rừng mưa nhiệt đới phía đông nam Papua, nơi những tán cây cao như muốn chạm trời, có một cộng đồng từng khiến thế giới sửng sốt vì cách sống tưởng như bước ra từ truyện cổ: dựng nhà trên những thân cây cao vút. Đó là người Korowai – một trong những cộng đồng bản địa đặc biệt nhất của Indonesia. Nhưng đằng sau những bức ảnh “người sống trên ngọn cây” đầy mê hoặc là một câu chuyện phức tạp hơn nhiều: về môi trường, gia đình, niềm tin, sự tiếp xúc với thế giới hiện đại và cả cách thế giới đôi khi nhìn họ bằng
một chiếc kính hiếu kỳ hơi… quá đà.

Nếu có cuộc thi “Nhà ai cao hơn?”, người Korowai chắc chắn lọt top ứng viên nặng ký. Thay vì dựng nhà sát đất như phần lớn nhân loại, họ từng xây những căn nhà bằng gỗ, lá cọ và dây rừng trên thân cây, có căn cao đến vài chục mét. Một chiếc thang gỗ mảnh mai nối mặt đất với nơi ở; nhìn từ dưới lên, căn nhà chẳng khác gì tổ chim khổng lồ giữa biển xanh của rừng.

Người Korowai sống ở vùng đất thấp phía đông nam Papua – nơi rừng rậm, sông ngòi chằng chịt và trước đây gần như không thể tiếp cận. Đời sống truyền thống của họ dựa vào săn bắt, hái lượm, đánh cá và đặc biệt là cây cọ sago – nguồn lương thực quan trọng. Xã hội Korowai tổ chức quanh các nhóm thân tộc, sống phân tán chứ không tụ tập thành làng lớn như ta thường hình dung.

VÌ SAO PHẢI XÂY NHÀ TRÊN CÂY?

Câu hỏi mà ai nhìn thấy căn nhà Korowai lần đầu cũng bật ra. Nhưng câu trả lời không đơn giản là “để tránh thú dữ”. Nhà trên cây gắn với môi trường rừng, địa hình, côn trùng, nước, sự an toàn, và cả cách họ cảm nhận không gian sống, quan hệ họ hàng và thế giới tinh thần. Nhà được dựng bằng vật liệu rừng: thân cây, cành, lá cọ, dây buộc. Không đinh, không máy móc, chỉ kinh nghiệm truyền đời.

Nhà nhân chủng học Rupert Stasch – người gắn bó với Korowai từ giữa thập niên 1990 – cho rằng nhà trên cây không chỉ là “công trình chống thú dữ”, mà là một phần của đời sống xã hội, biểu tượng của sự thuộc về và ranh giới giữa “người của mình” và “người khác”. Nói cách khác, với Korowai, nhà không chỉ để ngủ cho khỏi mưa, mà là một mảnh văn hóa.

MỘT THẾ GIỚI TỪNG RẤT XA

Trong thời gian dài, Korowai sống ở vùng rừng mà người ngoài gần như không thể đặt chân đến. Những cuộc tiếp xúc rõ ràng chỉ bắt đầu từ thập niên 1970. Tháng 3/1974, đoàn thám hiểm gồm Peter Van Arsdale, Robert Mitton và Mark Grundhoefer gặp một nhóm Korowai ở thượng lưu sông Eilanden, ghi nhận ngôn ngữ và đời sống của họ. Cuối thập niên 1970, các nhà truyền giáo Hà Lan đến sống cùng họ. Rồi các nhà nhân chủng học, đoàn làm phim, nhà báo… lần lượt tìm đến.

Từ thập niên 1980 và đặc biệt 1990, Korowai trở thành “ngôi sao” của truyền hình quốc tế. Những căn nhà trên cây xuất hiện dày đặc trên phim tài liệu, tạp chí, báo chí. Theo Đại học Cambridge, từ năm 1986 đã có hơn 50 chương trình truyền hình về Korowai được thực hiện. Một cộng đồng từng rất xa bỗng trở thành tâm điểm của trí tò mò toàn cầu.

Nhưng không phải căn nhà cao nào cũng là đời sống thường ngày Hình ảnh Korowai sống trong những căn nhà chót vót đã trở thành biểu tượng mạnh đến mức đôi khi che khuất sự thật. Một số căn nhà rất cao có tồn tại, nhưng không phải ai cũng sống thường xuyên ở độ cao “chạm trời” như truyền hình mô tả.

Nhiều cảnh quay đã được phóng đại hoặc dàn dựng. BBC từng thừa nhận một cảnh trong Human Planet
(2011) – mô tả người Korowai chuyển vào một căn nhà cực cao – thực chất được dựng lại cho mục đích quay phim. Nghe thì nhỏ, nhưng lại là bài học lớn: khi một cộng đồng bản địa trở nên nổi tiếng, họ dễ bị biến thành “hình ảnh” phục vụ trí tò mò – người sống trên cây, người không mặc quần áo, người ăn thịt người… Trong khi đời sống thật phong phú hơn rất nhiều.

Chuyện “ăn thịt người” có thật không?

Đây là phần nhạy cảm và thường bị truyền thông khai thác mạnh nhất. Một số nghiên cứu ghi nhận niềm tin
và thực hành liên quan đến việc ăn thịt người trong bối cảnh đặc biệt của xã hội Korowai truyền thống, nhất là liên quan đến cáo buộc phù thủy. Nhưng nếu chỉ gọi họ là “bộ tộc ăn thịt người”, ta đã biến một hệ thống tín ngưỡng phức tạp thành câu chuyện giật gân. Các nhà nhân chủng học luôn nhắc: đừng để một nghi thức đặc biệt trở thành toàn bộ chân dung của một dân tộc.

KHI THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI GÕ CỬA

Sau những cuộc tiếp xúc đầu tiên, đời sống Korowai dần thay đổi. Truyền giáo, trường học, y tế, chính quyền, giao thông, tiền bạc, hàng hóa và du lịch xuất hiện. Một số cộng đồng gần đường tiếp cận thay đổi nhanh hơn: rời nhà truyền thống, sống trong khu định cư trên mặt đất, tiếp xúc du khách. Những nhóm sâu trong rừng vẫn giữ nhiều tập quán cũ.

Điều đáng chú ý: sự tiếp xúc ấy không phải lúc nào cũng được nhìn bằng thái độ “vui mừng đón văn minh”.
Nhiều chương trình phát triển, du lịch hay can thiệp từ bên ngoài tạo ra cả hy vọng lẫn thất vọng. Việc biến “nhà trên cây” thành sản phẩm du lịch đôi khi duy trì hình ảnh rập khuôn về họ. Vì vậy, câu hỏi “người Korowai đã văn minh chưa?” thực ra không công bằng. Điều đáng hỏi hơn: họ đang thay đổi thế nào, và họ có quyền tự quyết định mức độ thay đổi hay không?

TỪ NGỌN CÂY NHÌN XUỐNG THẾ GIỚI

Ngày nay, Korowai không còn là cộng đồng “ngoài bản đồ”. Một số người đã tiếp xúc với trường học, nhà thờ, thương mại, du lịch; những người khác vẫn sống sâu trong rừng. Nhưng hình ảnh căn nhà trên cây vẫn
còn đó – như biểu tượng đẹp và bí ẩn của Papua.

Có lẽ điều hấp dẫn nhất không phải là chuyện họ dựng nhà cao bao nhiêu, mà là cách con người thích nghi
với môi trường sống theo những cách đa dạng đến thế. Chúng ta xây nhà dưới đất, bên đường, giữa phố thị. Họ từng dựng nhà giữa thân cây, nơi rừng xanh là mái nhà lớn nhất.

Và nếu một ngày đứng dưới căn nhà Korowai, ngẩng đầu nhìn chiếc thang nhỏ dẫn lên cao, ta sẽ hiểu một
điều giản dị: “kỳ bí” đôi khi không nằm ở nơi con người sống, mà nằm ở cách ta nhìn một đời sống khác mình.

Người Korowai không phải “người của quá khứ” mắc kẹt giữa rừng sâu. Họ là cộng đồng đang đứng giữa hai thế giới – một của cây rừng, tổ tiên và ký ức; một của điện thoại, tiền bạc, trường học, du lịch và truyền thông. Và câu chuyện của họ vẫn đang tiếp tục viết, từng bước một, trên mặt đất… cũng như trên những ngọn cây.

BBT Dân Việt News

Nguồn tham khảo
• Tài liệu tham khảo chính: Rupert Stasch, Society of
Others: Kinship and Mourning in a West Papuan Place,
University of California Press;
• Rupert Stasch, “The Camera and the House: The
Semiotics of New Guinea ‘Treehouses’ in Global Visual
Culture”, Comparative Studies in Society and History;
• Rupert Stasch, “Korowai Treehouses and the Everyday
Representation of Time, Belonging, and Death”, The Asia
Pacific Journal of Anthropology; University of Cambridge .