Chương Mở Đầu
DUYÊN VỚI NƯỚC ÚC
Có những cái duyên đến rất lạ. Đôi khi, chỉ bắt đầu từ… bốn trang sách cũ.
Năm 2016, gia đình tôi lần đầu tiên du lịch đến Úc. Trong một buổi đấu giá sách cổ, tôi nhìn thấy một cuốn sách khoa học về phân loại thực vật của Robert Brown (1773–1858) – nhà thực vật học người Scotland, người từng đến Úc vào đầu thế kỷ XIX để nghiên cứu hệ thực vật của lục địa này. Trong chuyến khảo sát ấy, ông đã thu thập và phân loại khoảng 3.900 loài thực vật – một công trình khoa học đồ sộ cho đến tận ngày nay.
Cuốn sách quá đắt so với khả năng của tôi lúc đó. Sau một hồi đắn đo, tôi chỉ mua bốn trang rời: ba trang nội dung và một trang minh họa. Trang hình vẽ mô tả rất chi tiết một loài hoa mang tên Telopea speciosissima – sau này tôi mới biết đó chính là hoa Waratah, quốc hoa của bang New South Wales.
Thực ra, ngay từ cái nhìn đầu tiên, tôi đã bị hút vào trang sách ấy.
Bức minh họa thực vật học được vẽ cực kỳ công phu: từng cánh hoa, từng chiếc lá, cả trái và hạt đều được mô tả tỉ mỉ. Đó là kỹ thuật in đá cổ, rồi tô màu bột đá bằng tay – một phương pháp minh họa khoa học rất phổ biến cách đây hơn một thế kỷ. Sau khi tìm hiểu kỹ về chất liệu giấy, bột đá màu, cấu trúc sách và cách trình bày, tôi đoán bản in này được xuất bản vào khoảng năm 1903.
Tôi là người yêu khoa học. Và tôi yêu sự kỳ công.
Tôi đứng rất lâu trước những trang sách ấy. Lâu đến mức bà xã phải gọi điện thúc giục ra xe vì cả đoàn du lịch đang chờ. Tôi cố nán lại – nán lại rất lâu – mặc cho nhiều cuộc gọi nhỡ hiện lên màn hình.
Cuối cùng, tôi mở ví trả 2,700 đô la Úc cho bốn trang sách.
Với tôi, đó là một báu vật.
Trong khi quy định tiền mặt mang theo khi đi du lịch chỉ có 5,000 đô la Úc cho mỗi người (xem như mất 2/3 túi tiền)
Khi tôi bước ra xe, mọi người đã ngồi đầy đủ. Họ nhìn tôi với ánh mắt không mấy hài lòng vì sự chậm trễ. Tôi xin lỗi cả đoàn.
Đảo mắt nhìn quanh, tôi thấy ai cũngmua quần áo, giày dép, hoặc những món quà lưu niệm xinh xắn. Còn tôi, trên tay chỉ có bốn trang sách cũ.
Tôi đưa hóa đơn và những trang giấy cho vợ xem.
Bà kêu lên:
– Trời! Bốn trang sách gì mà 2,700 đô la? Anh có bị sao không vậy?
Mọi người bắt đầu xôn xao:
– Sách gì vậy?
– Bị bỏ bùa hay sao mà bỏ ra 2,700 đô cho bốn trang giấy?
Tôi chỉ im lặng.
Có lẽ chỉ những người thật sự yêu khoa học, yêu nghề nghiệp của mình mới hiểu được giá trị của thứ lao động ấy.
Xe tiếp tục chạy về hướng Wollongong. Một lúc sau, mọi người dần lim dim ngủ.
Người Việt mình đi du lịch nước ngoài phần đông đã lớn tuổi. Sau khi tích góp đủ tiền mua nhà, mua xe, xây mồ mả, dựng nhà thờ tổ, lo cưới hỏi cho con cái… xong xuôi, họ mới nghĩ đến chuyện du lịch. Vì vậy, khi đi được rồi thì sức cũng đã cạn, lực cũng đã mòn. Lên xe là ngủ, xuống xe là tìm nhà vệ sinh.
Xe đi qua bao nhiêu vùng đất, bao nhiêu cảnh đẹp… mà có khi suốt đời sau cũng không còn dịp nhìn lại lần thứ hai.
Tôi ngồi nhìn lại những trang sách.
Bỗng nhiên tôi nhớ đến các nhà thực vật học Việt Nam như Phạm Hoàng Hộ, Đỗ Tất Lợi, Võ Văn Chi.
Tôi vẫn còn nhớ ở trang đầu bộ sách Cây cỏ Việt Nam, cụ Phạm Hoàng Hộ có viết một câu khiến tôi xúc động rất lâu:
“Tặng những người đã chết một cách nghẹn ngào trên biển cả.”
Nhìn năm mất của Robert Brown là 1858, tôi chợt nghĩ đến đúng thời điểm liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), mở đầu cho một giai đoạn lịch sử đầy biến động trên quê hương miền Trung nắng gió của tôi. Và nhìn năm sinh 1773 của ông – cách tôi 200 năm, làm tôi đứng hình bởi không chỉ tài năng mà cả một trách nhiệm lớn của ông dành cho mai sau, trong đó có tôi.
Tôi không biết bốn trang sách ấy là đắt hay rẻ.
Nhưng điều đó không còn quan trọng.
Điều quan trọng hơn là những trang sách ấy cho tôi thấy một sự lao động khoa học tận tụy và bền bỉ – để định danh một loài hoa đẹp của thế giới.
Điều đó khiến tôi ngưỡng mộ. Và cũng khiến tôi canh cánh. Giá như Việt Nam mình cũng có nhiều bộ sách như vậy – để hậu sinh noi theo, và để chứng minh với thế giới rằng người Việt cũng có đủ khả năng tạo ra những công trình khoa học lớn.
Khi trở về Sài Gòn, tôi cho lồng trang minh họa vào một khung gỗ nu đặc biệt và treo lên phòng làm việc của mình tại Công ty Vidan. Phía sau khung tranh, tôi để thêm một túi giấy nhỏ, đựng ba trang nội dung cùng hóa đơn mua.
Ai bước vào phòng cũng dừng lại nhìn bức tranh.
Người thì khen:
– Họa sĩ nào vẽ hoa đẹp quá!
Người khác nói:
– Vẽ chi tiết đến từng milimet, có cả hoa, lá, trái và hạt.
Mỗi lần như vậy, tôi lại tháo bức tranh xuống, rút ba trang sách phía sau ra để giới thiệu. Ai cũng khâm phục công việc của Robert Brown, nhưng rồi thường kết luận:
– Bốn trang sách mà 2,700 đô la, chắc chỉ người thật sự yêu nghề mới chấp nhận.
Từ đó, bức tranh ấy trở thành một người bạn lặng lẽ của tôi.
Mỗi lần nhìn vào nó, tôi lại tự nhắc mình phải cố gắng hơn nữa trong nghề nghiệp – để có thể đạt đến một cảnh giới nào đó mà người xưa gọi là “nhất nghệ tinh.”
Rồi thời gian trôi qua.
Đại dịch Covid bất ngờ ập đến.
Tôi hoang mang. Không hiểu điều gì đang xảy ra với mình, với đất nước này, với Công ty Vidan và với cả nhân loại.
Giữa lúc ấy, tôi nhận được thư chấp thuận đầu tư vào Úc từ quỹ Waratah Bonds – chỉ sau 20 ngày nộp hồ sơ.
Tôi nhìn bức tranh Waratah. Tôi nhìn lá thư chấp thuận. Tôi nhìn những tấm bảng cảnh báo Covid với chương trình 3T: ăn tại chỗ – ở tại chỗ – làm tại chỗ.
Tôi tự hỏi:
Phải chăng có một phép màu? Hay chỉ là một sự trùng hợp kỳ lạ xoay quanh loài hoa Waratah?
Và rồi tôi mang theo gia đình – vợ và hai con nhỏ – đến Úc, như một cái duyên.
Có thể chỉ là sự ngẫu nhiên. Cũng có thể là một sự sắp đặt vô hình nào đó của cuộc đời.
Cuộc sống vốn vậy. Có những điều ta không thể đoán trước. Nhưng có lẽ mọi thứ đều vận hành theo một quy luật nào đó. Không có việc gì mà không có nguyên nhân của nó. Có khi mọi thứ chỉ đến khi duyên đã chín.
Biết đâu, nước Úc rồi sẽ trở thành một ngôi nhà mới – được dựng lên từ nền đất hoa gấm Việt Nam, nơi tôi đã sống gần nửa thế kỷ và nơi đã cho tôi bao trái ngọt, quả lành.
Cũng có thể, nước Úc chỉ là một vùng đất mở ra những thử thách mới của cuộc đời. Hoặc đơn giản hơn… đó chỉ là một phép thử, để mỗi ngày tôi học thêm một điều mới mẻ quanh đời.
Và đôi khi tôi vẫn tự hỏi, nửa đùa nửa thật:
Biết đâu, tất cả chỉ là một cái gật đầu âm thầm của Robert Brown – dành cho một người đã thật lòng yêu những trang sách mà ông đã kỳ công viết, vẽ và in cách đây hơn một trăm năm.
(Còn tiếp, mời theo dõi)
